Υπάρχουν όροι ανάταξης του δικομματισμού;

Οι διπλές εκλογές του 2012 εγκαινίασαν ένα νέο τοπίο στο κομματικό σύστημα στην Ελλάδα καθώς κατέρρευσε το σύστημα του δικομματισμού το οποίο είχε οικοδομηθεί από τις εκλογές του 1977. Η περίοδος 1977-2012 χαρακτηρίζεται από έναν σταθερό δικομματισμό με δύο κυρίαρχα (με εκλογικούς όρους) κόμματα (ΠΑΣΟΚ και ΝΔ), σε ένα κομματικό σύστημα που χαρακτηρίστηκε από τη διαιρετική τομή Δεξιά / Αντιδεξιά. Ωστόσο, η πολιτική κρίση που είχε ξεκινήσει στην Ελλάδα από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 προϋπάρχει της οικονομικής κρίσης. Η μειωμένη γείωση των πολιτικών κομμάτων στην κοινωνία, η αποκλειστική έμφαση στην υλοποίηση των κρατικών αναγκαιοτήτων με τεχνοκρατικά χαρακτηριστικά, η έμφαση στην πολιτική επικοινωνία με όρους marketing και η (αποκλειστική) υλοποίηση των κριτηρίων της Συνθήκης του Μάαστριχτ για τη συμμετοχή της Ελλάδας στην ΕΕ οδήγησαν στον μετασχηματισμό των πολιτικών κομμάτων σε κόμματα καρτέλ, κόμματα του κράτους. Ετσι, όταν η διεθνής οικονομική κρίση χτύπησε την ελληνική οικονομία, η πολιτική ελίτ της χώρας δεν μπορούσε να εγγυηθεί μια (δημοκρατική) οικονομική πολιτική.

Η εισαγωγή των Μνημονίων, με περιοριστικές πολιτικές πρωταρχικής συσσώρευσης (μείωση μισθών, αλλαγή των εργασιακών σχέσεων), και το ownership (ιδιοποίηση, κυριότητα) των περιοριστικών πολιτικών από το ΠΑΣΟΚ δημιούργησαν τεράστια κοινωνική δυσαρέσκεια και μια νέα διαιρετική τομή Μνημόνιο / Αντιμνημόνιο στην ελληνική κοινωνία. Η νέα διαιρετική τομή οδήγησε στην κατάρρευση του ΠΑΣΟΚ και στην πολιτική και εκλογική άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ που διεκδίκησε και κατάφερε να αποτελέσει την πολιτική και εκλογική έκφραση των πολιτών που αποευθυγραμμίστηκαν από το σοσιαλιστικό κόμμα (πασοκοποίηση στη διεθνή ορολογία). Οι δύο εκλογικές νίκες του ΣΥΡΙΖΑ (Ιανουάριος και Σεπτέμβριος 2015) καθώς και τα δραματικά γεγονότα τον Ιούλιο του 2015 με το δημοψήφισμα και την επικράτηση του Οχι οδήγησαν στην οικοδόμηση μιας πολιτικής συμμαχίας μεταξύ της (νεο)φιλελεύθερης τάσης της ΝΔ και του εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ, η οποία εγγυήθηκε την εκλογική νίκη του Κ. Μητσοτάκη στις εσωκομματικές εκλογές της ΝΔ το 2016. Η ιδιότυπη πολιτική συμμαχία η οποία εκφράστηκε σε κοινωνικό επίπεδο με τη συμμαχία των δυναμικών κοινωνικών στρωμάτων στα αστικά κέντρα με τη μικρή ιδιοκτησία, και την αγροτική ιδιοκτησία στην περιφέρεια, οδήγησε τη ΝΔ σε μεγάλη εκλογική νίκη στις εκλογές του 2019, σε συνδυασμό με την αποδυνάμωση της διαιρετικής τομής Μνημόνιο / Αντιμνημόνιο λόγω της κυβερνητικής πολιτικής του ΣΥΡΙΖΑ. Η πολιτική, κοινωνική και εκλογική δυναμική του συγκεκριμένου μπλοκ εξουσίας είναι τόσο μεγάλη ώστε κατάφερε να διαλύσει τον ασταθή δικομματισμό που φάνηκε να οικοδομείται από το 2012 μεταξύ ΝΔ και ΣΥΡΙΖΑ και να φαίνεται πως αποτελεί ουσιαστικά τη μοναδική κυβερνητική επιλογή. Από την άλλη, η ουσιαστική συγχώνευση των δυο βασικών κομμάτων της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας (ΝΔ – ΠΑΣΟΚ) σηματοδοτεί τη δυσκολία της κυρίαρχης πολιτικής (όπως συμβαίνει και στην ΕΕ) να εκφραστεί μέσα από δύο «εναλλακτικά» συστημικά κόμματα (χριστιανοδημοκρατία / σοσιαλδημοκρατία). Η δυσκολία αυτής της αναπαραγωγής αφήνει χώρο και στα αριστερά αλλά και στα δεξιά του κομματικού ανταγωνισμού για δημιουργία νέων κομμάτων που θα αμφισβητήσουν τη νέα παγίωση ενός ρευστού (από πλευράς κομμάτων αλλά και συμμετοχής της κοινωνίας) κομματικού συστήματος.

Ο Χρύσανθος Δημ. Τάσσης είναι επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης