Νέοι δρόμοι για τη Μάχη της Κρήτης

Τον Ιούλιο του 1945 δεν είχε συμπληρωθεί καν μήνας από τη στιγμή που έφυγαν οι Γερμανοί από την Κρήτη. Ο Νικόλαος Καβαλλιεράκης ήταν 58 χρόνων, αλλά αισθανόταν γέρος όπως έγραφε στα μικρά του απομνημονεύματα. Είχε σταθεί στο πλάι του Βενιζέλου στη διεκδίκηση για την αυτονομία και ενσωμάτωση της Κρήτης στην Ελλάδα και 4 χρόνια νωρίτερα είχε πολεμήσει σε μια από τις πλέον αιματηρές και ιδιότυπες μάχες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου: τη Μάχη της Κρήτης. Στις 12 μέρες που διήρκησε (20 Μαΐου – 1 Ιουνίου) οι νεκροί ήταν χιλιάδες. Αν και η Κρήτη έπεσε, οι γερμανοί «ουρανιστές» – όπως αποκαλούσαν οι Κρητικοί τους αλεξιπτωτιστές – είχαν υποστεί τεράστιες απώλειες που θα άλλαζαν τον τρόπο εμπλοκής τους πλέον στο πόλεμο.

Στις 22/7/45 ο έμπορος «ξινών», δηλαδή πορτοκαλιών και κίτρων, έγραψε σε μερικές σελίδες χαρτί λίγους στίχους που αποτελούν μια οικογενειακή κληρονομιά. Μια δική του μεγάλη μαντινάδα με έμπνευση από τον αγαπημένο του «Ερωτόκριτο» για τη συμμετοχή του στη μάχη αλλά και για το τι άφησε η γερμανική κατοχή στη Κρήτη:

« Κρήτη τα παλικάρια σου εις τον Αδη κάνουν γάμο, ο χάρος τους στεφάνωσε και έγινε κουμπάρος / ετραγουδούσαν και ήλεγαν για τον απάνω κόσμο,

άραγε της μητέρας μας της πέρασε ο πόνος,  άραγε βρέθηκε κανείς να τηνε βοηθήσει / Δυο λόγια μόνο να της πει να την παρηγορήσει / Δεν ημπορούμε από εδώ μας πλάκωσε το χώμα και η φωνή μας χάθηκε και έλιωσε το σώμα».

Είναι φανερό έστω και από αυτή τη μικρή προσωπική ιστορία του προπάππου μου ότι η Μάχη της Κρήτης σημάδεψε ανεξίτηλα όσους συμμετείχαν σε αυτή και χάραξε το συλλογικό υποσυνείδητο. Στην πραγματικότητα τσάκισε μια ολόκληρη γενιά καθώς σε αυτή πολέμησαν άνθρωποι προχωρημένης ηλικίας αφού οι μάχιμοι δεν είχαν γυρίσει ακόμα από το αλβανικό μέτωπο. Τη χαμένη Μάχη της Κρήτης όμως την ακολούθησε και μια σκληρή και συχνά απάνθρωπη γερμανική κατοχή που δεν έγινε ιδιαίτερα γνωστή, η αυξημένη βρετανική παρουσία στο νησί που εκτός από το έντονο  ενδιαφέρον της Αυτοκρατορίας για τη στρατηγική θέση του νησιού αποτελούσε και τον τελευταίο θύλακα μιας πολυετούς βρετανικής παρουσίας ήδη από το 19ο αιώνα – εξυπηρετώντας τα δικά της συμφέροντα συνέβαλε στην κρητική χειραφέτηση. Σε αυτό το σύνθετο και διαφοροποιημένο από την υπόλοιπη Ελλάδα σκηνικό θα πρέπει να αθροίσει κάποιος την παρουσία μιας από τις πιο σκληρές δωσιλογικές ομάδες, εκείνης  των «Σουμπεριτών», αλλά και μια αντίσταση αποτελούμενη από τοπικές ένοπλες ομάδες με διαφορετικά χαρακτηριστικά από εκείνα της υπόλοιπης Ελλάδας.

Αυτό το σκηνικό αναλύει στο βιβλίο του ο ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας Γιάννης Σκαλιδάκης «Η Κρήτη στα χρόνια της Κατοχής (1941-1945). Πολιτικές μεταβολές στο “Φρούριο Κρήτη”» (Ασίνη 2023). Κινείται σε πολλούς επιστημονικούς άξονες, τον ιστορικό, της πολιτικής επιστήμης αλλά και της κοινωνιολογίας, καθώς ακριβώς καλείται να αντιμετωπίσει μια ιδιότυπη περίπτωση μιας ξεχωριστής γερμανικής κατοχής μέσα στην κατοχή. Ο Σκαλιδάκης προσφέρει έναν τεράστιο πλούτο πληροφοριών και γνώσεων για τη συγκρότηση του κατοχικού σύμπαντος όπως τη με τραγικό τρόπο επιστροφή της Μοίρας των Κρητών από το αλβανικό μέτωπο που αποτελούσε το 20% του ανδρικού πληθυσμού του νησιού καθώς και μια πλούσια και χωρίς περιστροφές παράθεση των ονομάτων των πρωταγωνιστών και των ρόλων τους.

Το βιβλίο το οποίο βασίζεται σε μια εκτεταμένη αρχειακή έρευνα εκτός των άλλων και σε κρητικά αρχεία αλλά και δευτερογενή βιβλιογραφία, διαθέτει και έναν πολιτικό/επιστημονικό ακτιβισμό. Ο συγγραφέας δεν κρύβει ήδη από την εισαγωγή του ότι συντάσσεται σε μια γραμμή ανατροπής μιας «ορθόδοξης» αφήγησης γύρω από την κατοχή στην Κρήτη. Και είναι αλήθεια ότι εστιάζει σε όλα τα μείζονα ζητήματα αν όχι να τα ανατρέψει πλήρως αλλά σίγουρα να τα αμφισβητήσει τουλάχιστον στον συμβατικό τρόπο πρόσληψης και εργαλειοποίησής τους και να προσφέρει νέες ερμηνευτικές οδούς: στο ενιαίο της κρητικής Αντίστασης, στον βρετανικό παράγοντα και στην εξιδανικευμένη εικόνα που παρουσιάστηκε για τον ρόλο του στην Κρήτη, αλλά και σε περιστατικά όπως η απαγωγή του στρατηγού Κράιπε ή η δράση της SOE στην Κρήτη.

Είναι αλήθεια ότι τα κεφάλαια 5 και 6 για την αρχή της Αντίστασης είναι απο τα πλέον ενδιαφέροντα αφού αναλύουν τη συγκρότησή της στην Κρήτη αλλά και την έντονη εμπλοκή του βρετανικού παράγοντα που ήλεγχε σχεδόν κάθε κίνηση που λάμβανε χώρα στο «βουνό της θάλασσας». Πέρα από τα πολιτικά διακυβεύματα και τα πολιτικά συμπεράσματα μπορεί να κατανοήσει κάποιος μέσα από την ενδελεχή έρευνα του συγγραφέα τη δυσκολία μιας κοινά αποδεκτής αφήγησης ακόμα και για πραγματολογικά γεγονότα που έλαβαν σε ένα περιορισμένο γεωγραφικά πλαίσιο. Πάντως το σίγουρα εντυπωσιακό στοιχείο ήταν οι πολυπληθείς αντιστασιακές ομάδες που οργανώθηκαν στην Κρήτη με προσωποπαγή χαρακτηριστικά που μπορεί να εντάχθηκαν κάτω από την ομπρέλα της ΕΟΚ (Εθνική Οργάνωση Κρήτης) η οποία στάθηκε απέναντι στον ΕΛΑΣ δημιουργώντας έναν δίπολο αλλά όχι με τα χαρακτηριστικά της υπόλοιπης Ελλάδας, με εμφυλιοπολεμικά επεισόδια αλλά όχι εμφύλιο πόλεμο.

Το βιβλίο δίνει μια μεγάλη, πλήρη και τεκμηριωμένη εικόνα στον χώρο και στον χρόνο της κατοχής στην Κρήτη, της ιδιοτυπίας, της σκληρότητας, των συνεπειών της Μάχης της Κρήτης, της οργάνωσης του αντιστασιακού δικτύου, τις πιο στενές επαφές του με την εξόριστη κυβέρνηση και λόγω βέβαια της γεωγραφικής εγγύτητας με τη Μ. Ανατολή και βέβαια της εμπλοκής σε ασφυκτικό επίπεδο ελέγχου όπως υποστηρίζει μέσα από την τεκμηρίωσή του τού βρετανικού παράγοντα.

Η έρευνά του ανατέμνει όμως και την κοινωνική, οικονομική εικόνα της κατεχόμενης Κρήτης ενώ και το τελευταίο κεφάλαιό του έχει ένα ξεχωριστό ενδιαφέρον αφού αναφέρεται στη μετάβαση από τη γερμανική κατοχή – ένα κεφάλαιο ιδιαίτερα ενδιαφέρον αλλά και άγνωστο. Η Κρήτη στα χρόνια της κατοχής έρχεται ως βιβλίο να καλύψει ένα μεγάλο κεφάλαιο προσθέτοντας ουσιαστική γνώση αλλά διευρύνοντας τη συζήτηση για θέμα της κατοχής και των διαδικασιών της αλλά και τον διαφορετικών όψεων που έλαβε.