Δημιουργία και αναγνώσματα

Η Γραφή μας έχει επιβάλει τον τρόπο που οφείλουμε να σκεφτόμαστε. Ο Θεός που γράφεται στην Παλαιά Διαθήκη αποφάσισε να δημιουργήσει τον κόσμο και, κάθε φορά που δημιουργούσε μια μορφή, μια τάση, μια επιθυμία, μια επιδίωξη, καμάρωνε για το έργο του και αναφωνούσε «ό,τι καλόν» – «είναι ωραίο»! άρα, αν θέλουμε να εκτιμήσουμε τα έργα των ανθρώπων, πρέπει να δεχθούμε πως η πρώτη ενέργεια είναι μια κριτική πράξη, μια κριτική αντιμετώπιση. Αυτό που στην καθημερινότητα του πρακτικού μας βίου ονομάζουμε «κριτική» είναι δεύτερη ενέργεια. Εχει προηγηθεί η δημιουργία και η διατύπωση του δημιουργού πως αυτό που δημιούργησε είναι ωραίο, θετικό, ωφέλιμο, αναγκαίο, ακόμα και πρακτικά περιττό που, όμως, καλύπτει μια μας ανάγκη. Να χαρεί κανείς ένα έξοχο ηλιοβασίλεμα είναι τελείως διάφορο από τη φυσική ή όποια άλλη ανάγκη το γέννησε για να αναφωνήσει ένας δημιουργός την ικανοποίησή του για το έργο που έφερε στο φως της ιστορίας, των φυσικών νόμων και των αναγκών. Πρέπει να διαπιστώσει τους όρους που το δημιούργημα πληροί για να διατυπωθεί η θετική ή αρνητική μας κριτική αποτίμηση.

Ας δούμε λοιπόν αυτούς τους όρους. Καταρχάς είναι η ΑΝΑΓΚΗ. Τι είναι αυτό που μας αναγκάζει, μας ωθεί να ερευνήσουμε, να εμπεδώσουμε, να εξετάσουμε, να αναλύσουμε, να διαπιστώσουμε τους λόγους που μας ωθούν στη δράση, στις ενέργειες εκείνες που θεωρούμε πως θα μας οδηγήσουν στη σύλληψη, καταρχάς, στη συλλογή υλικών, μορφών, μεθόδων που θα πληρούν τους αναγκαίους όρους για τη δημιουργία του επιθυμητού έργου. Οταν ο πρώτος άνθρωπος ήρθε στον κόσμο ήταν μόνο ενώπιον του φυσικού τοπίου και των φαινομένων που χαρακτήριζαν ως αναγκαία την παρουσία του. Τίποτε δεν είναι περιττό. Εξάλλου τι σημαίνει «περιττό», κάτι που φαίνεται σαν πρώτη αντιμετώπιση να περισσεύει από τις ανάγκες που ωθούν εκείνη τη στιγμή σε πράξεις, ενέργειες και δημιουργίες νέων μορφών εξαιτίας της προϋπάρχουσας ανάγκης που οδήγησε στη δημιουργία τους.

Κάντε κάποια στιγμή μια ιστορική χρονική επίσκεψη στην πρώτη μέρα της Δημιουργίας, για να μιλήσω έτσι χοντρικά για την εξαίσια συνθήκη. Μέσα σε μια φάση εμφανίζεται ένα ον περίφοβο, γυμνό, από την πρώτη στιγμή με φυσικές και πρακτικές και προσωπικές ανάγκες. Φανταστείτε αυτόν τον Αδάμ, πριν ο Θεός τον λυπηθεί και του στείλει την Εύα. Το ίδιο θα συμβεί και σήμερα σε μια αφρικανική έρημο ή δασική πλησμονή, αν για λόγους ανάγκης βρεθεί ένα μωρό μόνο σε μια ερημιά να κλαίει. Ο Μόγλης του μύθου μας έχει πόδια και περπατάει, χέρια, μάτια, αφτιά, όσφρηση, γεύση, αυτή είναι η φυσική του προίκα, όπως φυσική του προίκα είναι και η ανάγκη για επιβεβαίωση. Κανένας άνθρωπος δεν γεννιέται με τον πόθο του θανάτου. Αντίθετα, ο πρώτος άνθρωπος στη Γη που αντιμετώπισε έναν συνάνθρωπο νεκρό θα βρέθηκε καταρχάς μπροστά σε αδιέξοδο κατάστασης και ύστερα συνείδηση του γεγονότος που τον έβαλε σε σκέψεις και στην πορεία διαπίστωσε ότι η ίδια του η μοίρα τον ορίζει.

Συχνά προσπαθώ να έρθω στη θέση εκείνου του πρωτανθρώπου που έγινε μάρτυρας του πρώτου θανάτου, πιθανόν πρώτα ενός ζώου και ύστερα ενός συντρόφου. Δεν μπορεί να συλλάβει το γεγονός, γι’ αυτό και οι πρωτόγονοι τάφοι είναι γεμάτοι κτερίσματα, όλα τα υλικά αναγκαία που συνόδευαν τον συνάνθρωπο στη ζωή. Ετσι θεμελιώθηκε η ιδέα πως ο θάνατος είναι μια ΑΛΛΗ ΖΩΗ. Η λογική της ζωής αρνείται να συλλάβει την απουσία. Αυτή η απουσία αργότερα οδήγησε στην τέχνη και βέβαια στην ΙΣΤΟΡΙΑ. Η απουσία δεν μπορεί να εξηγηθεί από ένα ζωντανό ον, είναι έξω από τη λογική του, έξω από την εμπειρία του, έξω από την ανάγκη του. Θα περάσουν αιώνες ως τη στιγμή που ένας άνθρωπος θα επιλέξει την απουσία και θα ενεργήσει, επιστρατεύοντας μεθόδους στα μέσα, στην εργασία.

Η ταπεινή μου άποψη με οδηγεί στην εξήγηση της ύπαρξης της τέχνης στον ανθρώπινο βίο. Είναι αποκαλυπτικές οι χαράξεις στους τοίχους των σπηλαίων της πρωτόγονης ζωής με απεικονίσεις ζώων  και ανθρώπων, μια προσπάθεια να συντηρηθεί στη μνήμη (αυτή την εξαίσια λειτουργία που δεν μας καταδικάζει στη ΣΤΙΓΜΗ, όπως τα ζούδια που γεννιούνται και πεθαίνουν με λίγα δευτερόλεπτα χωρίς μνήμη). Γι’ αυτό είναι εξόχως αξιοθαύμαστο το γεγονός πως ουσιαστικά η πρώτη ιδιότητα του ανθρώπου, όταν προσπαθούμε να την ορίσουμε, είναι «ο μνήμων». Οσοι στη ζωή μας βρεθήκαμε μπροστά σε συνάνθρωπο που έχει χάσει τη μνήμη του, έχουμε την ευκαιρία να συλλάβουμε την πρώτη περίοδο της δημιουργίας με ένα γυμνό ζώο που από ένστικτο τρώει, αφοδεύει, κοιμάται, όπως το κουνούπι που πετάει πάνω από τον ύπνο του. Αν και δεν μπορώ να αποκλείσω, αν εμπιστευτώ την πείρα μου, πως και το κουνούπι έχει υποτυπώδη μνήμη, αφού επανέρχεται, έμμονα συχνά, στον στόχο του για τροφή και ασφάλεια. Ακόμη από παιδί μου είχε αποτυπωθεί, πιθανόν ερεθισμένος από διαβάσματα στην πατρική βιβλιοθήκη (ο πατέρας μου ήταν φιλόλογος με πλούσια βιβλιοθήκη που με βοήθησε από νωρίς να διαχειρίζομαι ιδέες και μεθόδους πιο συστηματικά από συνομηλίκους μου) η ανάγκη για λογική στήριξη όσων έβλεπα, αισθανόμουν και επιθυμούσα. Δεν ήμουν ούτε φαινόμενο, ούτε μόνος, μερικοί συμμαθητές μου ήταν και πιο ενήμεροι και πιο αναλυτικοί στις διαπιστώσεις τους.

Μεγάλωσα στην ελληνική επαρχία πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και για χρόνια πολλά δεν γνώριζα το ραδιόφωνο. Προηγήθηκε το σινεμά στις ταράτσες λίγων σπιτιών που είχαν, λόγω επαγγέλματος, μηχανή προβολής. Το πρώτο θέαμα της ζωής μου ήταν ο Καραγκιόζης σε μια αυλή ενός συμπολίτη μας, όταν μας επισκέπτονταν δύο φορές τον χρόνο, κυρίως του Αγίου Νικολάου (αγίου της πόλης μας) και το καλοκαίρι, γιατί πόνταραν στην πιτσιρικαρία που χωρίς τα μάτια του δασκάλου (που έλεγε τι βλέπαμε) είχε το εβδομαδιαίο χαρτζιλίκι να δει, κυρίως επίκαιρα και γουέστερν, και βέβαια ελληνικές ταινίες, της πρώτης γενιάς, μελό, ξενιτιά και βιοπαλαιστές, όπως οι μικροί λούστροι και τα παιδιά του ορφανοτροφείου, τραγικά αδιέξοδα, κυριολεκτικά παιδιά που οι γονείς τους σκοτώθηκαν ή στη μια ή στην άλλη πλευρά του Εμφυλίου. Για χρόνια ως πιτσιρικάς ήμουν ερωτευμένος με την ηθοποιό Ζινέτ Λακάζ, Ελληνίδα μάλλον με ψευδώνυμο που κυριαρχούσε με τη σπουδαία θεατρική ηθοποιό Μαλαίνα Ανουσάκη σε όλα τα μελό ή ρετρό φιλμ. Πώς γινόταν η μύηση σε αυτό το νέο μέσο επικοινωνίας, μόρφωσης και συγκινήσεων. Καταρχάς, ήταν το σενάριο, απλοϊκό, αλλά συγκινησιακά φορτισμένο. Προείχε το θέμα και ομολογώ πως οι συγγραφείς (Ιωαννόπουλος, Ασημακόπουλος, Τσιφόρος κ.ά.) και σεναριογράφοι γνώριζαν έξοχα τα μυστικά του μελοδράματος, ενός λαϊκού είδους θεάματος με διεθνή παράδοση. Ακόμη και ο Τσάπλιν, αυτή η μεγαλοφυΐα του πολιτισμού, τα σενάρια των μεγάλων ταινιών του, πλάι στις τρελές κωμωδίες του του ενός τετάρτου ή της μισής ώρας, ήταν γεμάτα από ορφανά, ανέργους σε δημόσια υπνωτήρια και δουλειές του ποδαριού. Υστερα ήταν ο διανοούμενος Μπάστερ Κίτον, λιγότερο δημοφιλής, αφού τα θέματά του και η αφήγησή του είχαν απαιτήσεις κριτικής κατανόησης που άφηναν απέξω τη θεία μου τη Ζαφείρα και τον θείο μου τον Αργύρη.

Στην ελληνική μικρή επαρχιακή πόλη όπου πήγα σχολείο, ως την Α’ Γυμνασίου το 90% των ανδρών και το 99% των γυναικών ήταν αναλφάβητοι, γι’ αυτό οι ελληνικές ταινίες, χωρίς βέβαια υποτίτλους, ήταν μοναδική τροφή την ώρα που θριάμβευε στην Ευρώπη ο νατουραλισμός του Ντε Σίκα και ο αισθητισμός του Μπονιουέλ. Μόνο καταφύγιο για ένα παιδί φανατικό για γράμματα ήταν τα βιβλία. Σήμερα που είμαι επαγγελματίας αναγνώστης και γραφιάς δεν έχω διαβάσει τόσα βιβλία, όσα καταβρόχθισα την εποχή του Εμφυλίου με τον αδελφό της μητέρας μου πρώην αντάρτη με ισόβια και τον πατέρα μου φιλόλογο εκτός υπηρεσίας, διότι ήταν στην επιτροπή που τροφοδοτούσε τους αντάρτες στη γερμανική Κατοχή (!) με τρόφιμα και φάρμακα!

Ο πατέρας μου επέστρεψε στην εκπαίδευση με τα μέτρα επιδικίας του Τσιριμώκου, παλιού του συμμαθητή από τη Λαμία, στη μικρής θητείας κυβέρνηση του Πλαστήρα. Η γενιά μας είναι περήφανη για την παιδεία που αφομοίωσε από έξοχους δασκάλους και σπουδαίους δημοσιογράφους. Εγώ, πριν γίνω συνεργάτης του «ΒΗΜΑΤΟΣ», υπήρξα αναγνώστης του κυριακάτικου φύλλου από το 1947! Με γαλούχησαν ο Φτέρης, ο Παλαιολόγος, ο πατέρας Πρετεντέρης, ο Πλωρίτης στη θεατρική κριτική, ο Γιάννης Σιδέρης, που αργότερα βρεθήκαμε και οι δύο, εκείνος ως δάσκαλος, εγώ ως σπουδαστής στο Ωδείο Αθηνών και τον Δημήτρη Ροντήρη. Ο πατέρας μου ήταν συνδρομητής από την ίδρυσή της (1927) της «ΝΕΑΣ ΕΣΤΙΑΣ» και μου χάρισε την ευκαιρία να διαβάζω δοκίμια, κριτικές, διηγήματα, πολιτιστικά σχόλια, ανταποκρίσεις από Λονδίνο, Παρίσι, Μόσχα, Ρώμη, Βελιγράδι κ.λπ.

Με πιάνει απελπισία, όταν σήμερα, ακόμη και στο περίπτερο, ένας νέος ή μια νέα έχουν την τύχη να επιλέξουν από δεκάδες περιοδικά, και περιοδικά τέχνης, λογοτεχνίας, κοινωνιολογίας, ψυχολογίας, ψυχιατρικής, θετικών επιστημών και γενικής παιδείας (Μαθηματικά, Αστρονομία, Φυσική, Λαογραφία), έχοντας πάντα τα αγαπημένα περίπτερα που ψωνίζω και γνωρίζω, όχι μόνο σύγχρονο ιδιοκτήτη, αλλά είχα ψωνίσει από τον πατέρα του ακόμη και τα περίφημα κλασικά εικονογραφημένα («Αθλιοι», «Τρεις σωματοφύλακες», «Ανάσταση», «Τομ Σόγιερ» κ.λπ.).

Σημείωνα σε ένα ημερολόγιο περασμένων χρόνων τα αναγνώσματά μου κάποτε με συγκίνηση, τα έβαλα σε αλφαβητική σειρά και ήταν 3.000 περίπου αναγνώσματα, από τον Γκόρκι ως τον Βιζυηνό και από τη Λιλίκα Νάκου ως τον Ταχτσή, τον Τερζάκη, τον έξοχο Καραγάτση («Γιούγκερμαν», «Συνταγματάρχης Λιάπκιν», «Η μεγάλη χίμαιρα», «Σέργιος και Βάκχος» και τα έξοχα διηγήματά του) και βέβαια Μυριβήλη και όλους τους εξαιρετικούς συγγραφείς της γενιάς του 1960.

Συνομιλώντας με φίλο βιβλιοπώλη πληροφορήθηκα πως το ποσοστό αγοράς των αναγνωστών κάτω των 30 ετών είναι πιθανόν σχεδόν μηδενικό. Βλέπω τηλεόραση και θεατρικές σειρές. Αλλά μόνο βλέποντας ένας νέος σήμερα δεν μαθαίνει να γράφει. Κάποτε σε μια σχολική τάξη σε μεγάλο ιδιωτικό σχολείο στην Αθήνα, έχοντας τρεις τάξεις (90 παιδιά) μαθητές, ρώτησα ποιος διαβάζει και τι λογοτεχνία. Σήκωσαν τα χέρια τους μόνο τρία παιδιά, ένα αγόρι και δύο κορίτσια. Εγώ και η γενιά μου στην ηλικία τους είχαμε τελειώσει την ανάγνωση του Ντοστογιέφσκι και του Ζολά, του Ντίκενς και του Μαλαπάρτε.