Γλωσσικό πρίσμα

Διανύω την όγδοη δεκαετία της ζωής μου, και μάλιστα προς το τέλος της, και, όπως συμβαίνει συχνά στον άνθρωπο, ζω με τις αναμνήσεις άλλων εποχών. Γεννήθηκα πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σε μια μέση πληθυσμιακά ελληνική πρωτεύουσα της επαρχίας, τη Λαμία. Ο πατέρας, γιος εμπειρικού δικηγόρου, δικολάβου, από την Υπάτη και η μητέρα από αγροτική οικογένεια της Αταλάντης. Ο γάμος έγινε με προξενιό – οι γονείς έφυγαν από τη ζωή, η μάνα αρκετά νέα ακόμα, στα 70 της, ο πατέρας πλήρης ημερών, στα 98 –, αλλά κράτησαν πάντα μια αποκλειστική σχέση με βαθιά αφοσίωση. Ημουν ο πρωτότοκος και ακολούθησαν άλλα δύο αγόρια που, όπως κι εγώ, έκαναν οικογένεια, παιδιά και εγγόνια. Ο πατέρας έγινε φιλόλογος και ακόμη και σήμερα υπερήλικοι μαθητές του μου τηλεφωνούν για να μου πουν πόσα χρωστούν στον ΔΑΣΚΑΛΟ. Ενα θα αναφέρω. Στην Κατοχή και στον Εμφύλιο, με τα πάθη και τα εγκλήματα γύρω του, ο πατέρας μου, με κλειστά συχνά τα σχολεία, διότι το δεξιό καθεστώς τα θεωρούσε φωλιές προοδευτικών νέων, μάζευε στο σπίτι μας μαθητές του που είχαν όρεξη για γνώση και τους έκανε ΔΩΡΕΑΝ μαθήματα, έτσι ώστε, όταν θα άνοιγαν τα σχολεία και για να ενταχθούν ξανά σε τάξη θα έπρεπε να εξεταστούν σε Γλώσσα και Μαθηματικά, να μη χάσουν τάξη, πράξη που συχνά συνέβαινε στις τραγικές εκείνες συνθήκες της ελληνικής ζωής, την ώρα που η υπόλοιπη Ευρώπη ξανάβρισκε τις ισορροπίες της έπειτα από είκοσι χρόνια τραγωδίας και αποκλεισμών, ιδεολογικών και επαγγελματικών.

Εχουν περάσει 80 χρόνια, κι όμως, μόνο οι άνθρωποι της γενιάς μας μπορούν να μαρτυρήσουν πόσο άλλαξαν θεσμοί, ιδέες, ήθη, συνήθειες και βέβαια ανάγκες. Συχνά η κόρη μου εκπλήττεται όταν θυμάμαι και περιγράφω τις συνθήκες και τις αξίες της τότε ζωής, μόλις 70 χρόνια πριν. Γεννήθηκα στη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά, ο πατέρας μου πήγε στρατιώτης στην Αλβανία ως αναπληρωματικός, βρέθηκε για τρία χρόνια εξορία στην Ικαρία για τα αριστερά του φρονήματα, εκτός υπηρεσίας. Ξαναγύρισε στα σχολεία με την κυβέρνηση Πλαστήρα. Για πέντε χρόνια η οικοκυρά μάνα μου ζούσε από την ελεημοσύνη των αγροτών αδερφών της. Ερχόταν μέσα στον Εμφύλιο ένας αδερφός της αγρότης με τρόφιμα, αλεύρι, λάδι. Εμείς τα παιδιά φορούσαμε τα ρούχα των μεγάλων που πάλιωσαν και η μάνα μου ήταν σπουδαία στον αργαλειό και στη ραπτική, όπως όλες οι νοικοκυρές της γενιάς της. Μέχρι που μπήκα στο Πανεπιστήμιο με εξετάσεις και πρώτευσα, δεν είχα δικά μου ρούχα, να έχουν ραφτεί πάνω μου. Πρωτοφόρεσα κοστούμι για να ορκιστώ, όταν πήρα το πτυχίο στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών.

Αν περιγράφω σήμερα το κλίμα της εποχής που βίωσα ως έφηβος είναι για να μείνω σε άλλο επίπεδο γνώσεων. Οσο και να φανεί, ιδίως σε έναν νέο σήμερα, εξωφρενικό, τα ήθη και οι ανάγκες πριν από μισό αιώνα και παραπάνω ήταν τελείως διαφορετικά από τα σημερινά. Ακόμη λειτουργούσαν οι παλιές συνθήκες βίου και εργασίας του κοινοτικού βίου, των παππούδων και του αραμπά. Στην πρώτη μετά την Κατοχή, που όλα ήταν υπό έλεγχο, περίοδο η συγκοινωνία της Αταλάντης με τα Καμένα Βούρλα, τη Λαμία και βέβαια τη Θήβα και την Αθήνα γινόταν με φορτηγά, που στην καρότσα τους υπήρχαν ή σκαμνιά ή σανίδες για να κάθονται ακόμη και εγκυμονούσες που πήγαιναν να γεννήσουν στη Λαμία.

Η μάνα μου γέννησε τον μικρότερό μου αδερφό στο σπίτι με την εμπειρική μαμή και ευτυχώς είχε καλή γέννα, διότι ήταν τραγικές οι συνθήκες όταν νέες γυναίκες πέθαιναν σε δύσκολες συνθήκες γέννας και (άκουσον, άκουσον!) ο γιατρός, κατά τα ήθη της εποχής, για να σώσει το παιδί, άρα τη διαδοχή, θυσίαζε τη μητέρα! Εχω παραδείγματα στην οικογένειά μου την ευρύτερη. Ο αδερφός της μητέρας μου, προοδευτικός αγρότης, μιλούσε γερμανικά (γλώσσα όπως τώρα τα αγγλικά, πριν από την Κατοχή). Και χρειάζονταν τα γερμανικά, γιατί ως προοδευτικός αγρότης ήθελε να ενημερώνεται για τα γερμανικά φάρμακα, σπόρους, ποικιλίες φυτών, καταφεύγοντας σε περιοδικά στη γερμανική γλώσσα. Τα αγγλικά τα μάθαιναν μόνο σε ιδιώτες δασκάλους, όσοι θα μετανάστευαν στην Αμερική και στον Καναδά. Εγώ έμαθα γαλλικά, όταν ιδρύθηκε στην πόλη μας παράρτημα του Γαλλικού Ινστιτούτου με φτηνά δίδακτρα, ενώ τα γερμανικά στον δάσκαλο κόστιζαν περισσότερο. Αφήνω πως εκείνη την τραγική εποχή δάσκαλοι της γαλλικής προτιμούσαν να πληρωθούν σε είδος, αλεύρι, λάδι, μακαρόνια, τραχανά, ακόμη και φραντζόλες σταρένιο ψωμί!

Οφείλει η γενιά μου τη μόρφωσή της σε ταμένους δασκάλους, με μισθό που έφτανε – δεν έφτανε για δεκαπέντε μέρες. Ο δικός μου δάσκαλος σε ηλικία 12 ετών μού χάρισε τα «Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη και τα διηγήματα του Παπαδιαμάντη και του Βιζυηνού! Εφτασα στο Γυμνάσιο και είχα να αντιμετωπίσω δύο ιδεολογικά διαφορετικούς δασκάλους. Λάτρεις της καθαρεύουσας, που την απαιτούσαν με αυστηρά κριτήρια, και της δημοτικής. Είναι άξιο μελέτης το γεγονός πως οι ταμένοι καθαρευουσιάνοι δάσκαλοι δίδασκαν με πάθος δημοτικό τραγούδι, παροιμίες και παραμύθια του ελληνικού λαού. Καμιά σύγχυση, είχαν αίσθηση της ιστορίας της γλώσσας από τον Ομηρο ως τον Μακρυγιάννη, από τον Ροΐδη ως τον Βενέζη και από τον «Ερωτόκριτο» ως τον Παπαρρηγόπουλο, από τα ρεμπέτικα τραγούδια ως τον Αλέξανδρο Σούτσο και το Ευαγγέλιο του Λουκά. Οταν έδωσα εξετάσεις για να εισαχθώ στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, ερμήνευσα έναν μονόλογο του «Αμλετ», σε μετάφραση Ρώτα, και ένα τραγούδι του Βαμβακάρη! Η επιτροπή που μας εξέτασε είχε πρόεδρο την Παξινού και μέλη τον Κωτσόπουλο, την Αρώνη και τον ιστορικό του θεάτρου Γιάννη Σιδέρη. Οταν εξετάστηκα, μας ανακοίνωσαν πως ο αριθμός των προβλεπόμενων σπουδαστών είχε συμπληρωθεί και εξεταζόμασταν, αν το επιθυμούσαμε, για πιθανή θέση ως επιλαχόντες. Ετσι ευτύχησα να γίνω σπουδαστής του μεγάλου Ροντήρη, εκτός τότε, για πολιτικούς λόγους, από το Εθνικό Θέατρο.

Αν κάνω αυτή την αναγκαία αναφορά, είναι για να παρουσιάσω τον τρόπο, τη μέθοδο διδασκαλίας του Ροντήρη, που ευτύχησα όχι μόνο να μαθητεύσω κοντά του, αλλά και να πάρω πτυχίο από τα χέρια του, με ένα από τα τρία – τέσσερα άριστα που έδωσε (στον Χορν, στον Αλεξανδράκη, στη μεγάλη Μανωλίδου – παιδί του Φώτου Πολίτη και του Ροντήρη –, στον Παπαμιχαήλ). Οταν πρωτοπήγαμε πρωτοετείς στη Σχολή του Ωδείου Αθηνών, αναμέναμε με αγωνία ποια έργα θα μας έδινε για μελέτη ο Δάσκαλος. Μείναμε άναυδοι όταν τους πρώτους τρεις μήνες μάς μοίρασε φωτοτυπίες με δημοτικά τραγούδια από τη συλλογή του Λίνου Πολίτη. Μας εξήγησε πως αν ένας ηθοποιός δεν αφομοιώσει και δεν διεισδύσει στον ρυθμό της προφορικής ελληνικής λαλιάς, δεν θα μπορέσει ποτέ να αποδώσει μια μετάφραση αριστουργηματική του Γρυπάρη στο αρχαίο δράμα. Και ανακαλύπταμε, πράγμα που δεν μας επέτρεπε η τρέχουσα συνήθεια, τη σπάνια διεθνώς γλώσσα μας που έχει τονισμό στη λήγουσα, την παραλήγουσα, την προπαραλήγουσα. «Βοούν στα πέλαγα ανέμοι!».

Ο Ροντήρης μάς έμαθε στην πράξη, αναλύοντας ακόμη και στις τρέχουσες κουβέντες, τον κυματισμό των απανωτών επιπέδων των ήχων. Υστερα ήρθε η μελέτη των συμφώνων: «Εβγαλε διάτα ο κρούταγος της Βουργαριάς ο τσάρος!». Παλαμάς, παρακαλώ! Κι από κοντά, Σικελιανός, Βάρναλης, Σεφέρης.

Δεν είναι τυχαίο που σπουδαίοι ιστορικοί της γλώσσας, Ευρωπαίοι, έσκυψαν και μελέτησαν, εκτός από τα νοήματα, τον ήχο και την ποικιλία των ρυθμών της νεοελληνικής γλώσσας από το «Επος του Διγενή Ακρίτα» ως τον Βαμβακάρη και τον Γκάτσο. Δεν υπάρχει άλλη γλώσσα να έχει συνεχή, αδιάλειπτη πορεία, χωρίς κενά χρόνου, από τα έπη που εμπνεύστηκε ο Ομηρος ως τον Καραγάτση, τον Ρίτσο, τον Τερζάκη και τον Εμπειρίκο. Ηταν και θεωρητικά και πρακτικά, θα έλεγα και ηθικά, δίκαιο μια μελέτη του ελληνικού λόγου να ξεκινούσε από την ιστορία των λέξεων της γλώσσας ως ηχητικό οικοδόμημα.

Οταν κατακτηθεί η ρυθμοποιία, έρχεται η σειρά της ετυμολογίας. Μια γλώσσα, όπως η ελληνική, με αριστουργηματικά κείμενα τεσσάρων αιώνων, με συνεχή ροή μέσα σε τρομερές εθνικές περιπέτειες. Οχι μόνο Πέρσες, αλλά και Εβραίοι κατέκτησαν κάποτε και επέταξαν ελληνικά εδάφη, σκλαβώνοντας ολόκληρες περιοχές και αφήνοντας βέβαια και γλωσσικά τεκμήρια του περάσματός τους. Στη φράση «τα πάθη μου, τα ντέρτια μου, τα κέφια μου» υπάρχει ολόκληρη η ιστορία της ελληνικής λαλιάς. Μόνο κάνοντας κανείς αυτές τις ιστορικές διαδρομές, μπορεί να αντιληφθεί τα προβλήματα έκφρασης που έχει σήμερα ένας ποιητής με το να αναζητεί εκφραστικά σωσίβια στην ιστορία τριών χιλιάδων ετών. Μία σελίδα να διαβάσει κανείς της «Ιλιάδας» και θα βρει πάνω από τις μισές λέξεις με τον σημερινό τους ήχο και στην πλειοψηφία τους με το ίδιο νόημα. Για σκεφτείτε τον πόνο, το πένθος, τον ήχο, το μαύρο, το τρίγωνο, τη νύχτα, τη μέρα, το σκότος, την άνοιξη, τη γλώσσα, τα ομμάτια, τον ήλιο, το φεγγάρι, τον ορίζοντα, τον βυθό, το πέλαγος, την οροσειρά, τον θάνατο και τη ζωή. Δεν υπάρχουν άλλες γλώσσες στον κόσμο με αυτή την ιστορία; Υπάρχουν, αλλά χωρίς τον Ομηρο, τον Θουκυδίδη, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη. Και αυτά τα ιδεολογικά μεγέθη δεν αποτελούν απλώς παρελθόν, λειτουργούν στις μέρες μας εν χρήσει και στα στόματα αναλφάβητων παππούδων και στα παραμύθια των γιαγιάδων.

Αν θέλετε να τρελάνετε έναν ξένο φίλο της γλώσσας μας, διαβάστε του το ένα μετά το άλλο κείμενα γραμμένα την ίδια ακριβώς εποχή: Ροΐδη, Ψυχάρη, ζακυνθινή καντάδα, ρεμπέτικο και άρθρο της «Καθημερινής» ή του «Βήματος» του 1930!! Τελειώστε με απανωτή ανάγνωση της «Οδύσσειας» στο πρωτότυπο και στη μετάφραση των Καζαντζάκη – Κακριδή. Δύο αυτόνομα γλωσσικά εξαίσια κείμενα.