Μονολιθικοί πολιτισμοί; Οχι βέβαια!

Η Τζόζεφιν Κουίν δεν είναι τόσο σίγουρη. Η βασική κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης ανάπτυξης σε όλες τις εποχές, γράφει στο νέο της βιβλίο «Πώς ο κόσμος δημιούργησε τη Δύση» (εκδ. Random House), είναι η επαφή διά μέσου και μεταξύ των πολιτισμών, που συχνά καλύπτει απροσδόκητα μεγάλες αποστάσεις. Οι περισσότερες κοινωνίες δεν είναι εσωστρεφείς, αλλά επηρεάζονται από ιδέες, μόδες και τεχνολογίες που έρχονται από τους γείτονές τους. Η αρχαία Ελλάδα δεν γεννούσε ιδέες, αλλά τις εισήγε από τους πολιτισμούς των Αιγυπτίων, των Σουμερίων, των Ασσυρίων και των Φοινίκων, οι οποίοι με τη σειρά τους αντάλλασσαν και ανακάτευαν ιδέες. Η ίδια η δημοκρατία δοκιμάστηκε πρώτα στη Λιβύη, στη Σάμο και στη Χίο. Οι Πέρσες, που θεωρούνται το αντίθετο των αρχαίων Ελλήνων, στην πραγματικότητα επέβαλαν τη δημοκρατία στις ελληνικές πόλεις που διοικούσαν, κάτι που σημαίνει ότι δεν αμφέβαλλαν για τη λαϊκή στήριξη στην ηγεμονία τους.

Η Κουίν διδάσκει ιστορία και αρχαιολογία στην Οξφόρδη. Και πιστεύει ότι η «πολιτισμική σκέψη» που μαθαίνουμε στο σχολείο αποτέλεσε τη βάση για τη δυτικοευρωπαϊκή κυριαρχία κατά τον 19ο αιώνα, η οποία οδήγησε στην επέκταση της αποικιοκρατίας και στις φυλετικές ιεραρχίες. Πιστεύει επίσης ότι η θεωρία του Σάμιουελ Χάντινγκτον, με βάση την οποία οι πόλεμοι στο μέλλον δεν θα γίνονται μεταξύ κρατών αλλά μεταξύ μονολιθικών πολιτισμών όπως ο δυτικός, ο ισλαμικός, ο αφρικανικός ή ο κινεζικός, είναι ανιστόρητη και παραπλανητική.

Ο λεγόμενος «δυτικός πολιτισμός», γράφει, δεν θα υπήρχε χωρίς την ισλαμική, την αφρικανική, την ινδική ή την κινεζική επιρροή. Και για να το αποδείξει, μας παίρνει από το χέρι και μας πηγαίνει τέσσερις χιλιετίες πίσω. Οι τεχνικές χρονολόγησης με άνθρακα που εφαρμόστηκαν σε πρόσφατα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν ότι η Μεσόγειος ήταν εκείνη την εποχή ήδη «παγκοσμιοποιημένη». Ο χαλκός της Ουαλίας έφτανε στη Σκανδιναβία και ο κασσίτερος της Κορνουάλης στη Γερμανία. Χάντρες από κεχριμπάρι της Βαλτικής που βρέθηκαν σε μυκηναϊκούς τάφους είχαν κατασκευαστεί στη Βρετανία.

Οι εμπορικές ανταλλαγές συνοδεύονται μοιραία από πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις. «Οι Κρήτες μπορούσαν να διαλέγουν από διάφορες πολιτισμικές εκδοχές, και αυτό ακριβώς έκαναν», σημειώνει η Κουίν. Αλλωστε, ο δανεισμός από άλλους πολιτισμούς δεν θεωρούνταν τότε δείγμα αδυναμίας, αλλά ισχύος. Οι έλληνες αγγειογράφοι είχαν δανειστεί από την ανατολική μεταλλοτεχνία τη μελανόμορφη τεχνική για τη χάραξη λεπτομερειών στις σιλουέτες, και η τεχνική αυτή χαρακτήριζε τη δουλειά τους για δύο αιώνες.

Οι λεγόμενες δυτικές αξίες – ελευθερία, ορθολογισμός, δικαιοσύνη, ανεκτικότητα – δεν είναι μόνο ή δεν ήταν αρχικά δυτικές, συνεχίζει η βρετανίδα αρχαιολόγος. Η ίδια η Δύση αποτελεί σε μεγάλο βαθμό προϊόν μακροχρόνιων δεσμών με ένα πολύ μεγαλύτερο δίκτυο κοινωνιών. Η «προνομιακή σύνδεση» ανάμεσα στους αρχαίους Ελληνες και Ρωμαίους, από τη μια πλευρά, και τη σύγχρονη Δύση, από την άλλη, είναι μύθος.

Αν δεν υπάρχουν μονολιθικοί «πολιτισμοί», υπάρχουν διακριτές «κουλτούρες»; Η βρετανίδα καθηγήτρια άλλοτε το αρνείται και άλλοτε μιλάει για «πρώιμες αλφαβητικές κουλτούρες» στην Αίγυπτο και αλλού. «Η ιδέα ότι ο μινωικός και ο μυκηναϊκός πολιτισμός ήταν διαφορετικοί πολιτισμοί», τονίζει, «χρονολογείται εδώ και λιγότερο από έναν αιώνα. Αρχικά αποτελούσαν διαφορετικά ονόματα για την ίδια αιγαιακή κουλτούρα της Εποχής του Χαλκού. Η κουλτούρα αυτή δεν ήταν ένας ενιαίος αιγαιακός πολιτισμός, αλλά χαρακτήριζε πολλές μικρές κοινότητες που αντάλλασσαν ιδέες».

Ανάμεσα στα επιτεύγματα της Τζόζεφιν Κουίν, γράφει στους «Financial Times» o διευθυντής του Victoria & Albert Museum Τρίστραμ Χαντ, είναι ότι χρησιμοποιεί τις αναλύσεις γενετικού υλικού για να καταρρίψει ευρέως διαδεδομένους μύθους. Η ιδέα μιας διακριτής ετρουσκικής φυλής κατά τον ένατο π.Χ. αιώνα, για παράδειγμα, ανατρέπεται από την ανακάλυψη ότι είχαν σχεδόν πανομοιότυπο γενετικό προφίλ με τους λατινόφωνους γείτονές τους. Από χώρους ταφής μπορούμε επίσης να σκιαγραφήσουμε μια πορεία μετανάστευσης κατά την Εποχή του Σιδήρου από την αρχαία Καρθαγένη και τη βόρεια Αφρική προς τη Σαρδηνία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η επισήμανση της σημασίας της κλιματικής αλλαγής στην εξέλιξη των πολιτισμών: ο ήπιος καιρός της «Θερμής Ρωμαϊκής Περιόδου» (250 π.Χ. ως 150 μ.Χ.) συνέβαλε αποφασιστικά στη σταθερότητα και την ισχύ της Ρώμης.

Ο αναγνώστης είναι βέβαιο ότι θα διερωτηθεί: έχει η Τζόζεφιν Κουίν άποψη για τα κλεμμένα γλυπτά του Παρθενώνα; Ω ναι, και εκνευρίζει ιδιαίτερα τον Τρίστραμ Χαντ! Ηδη το 2014 η βρετανίδα αρχαιολόγος έγραφε στην «Guardian» ότι τα γλυπτά ανήκουν στην Ελλάδα και οι επισκέπτες πρέπει να τα βλέπουν στην Ακρόπολη, εκεί όπου ανεγέρθηκαν στην αρχή. Η ιδέα της οικουμενικής ιδιοκτησίας και του κοσμοπολιτισμού, προσθέτει τώρα στο βιβλίο της, οικειοποιείται ξένα ήθη, σύμβολα και πόρους προς ίδιον όφελος.