Σελιδοδείκτης

Εργα του Ονορέ ντε Μπαλζάκ (Τουρ 1799 – Παρίσι 1850) έχουν μεταφραστεί και εξακολουθούν να μεταφράζονται συνεχώς στη γλώσσα μας, ενώ το μυθιστόρημα Ευγενία Γκραντέ (εξεδόθη το 1833),  σημαντικό έργο της Ανθρώπινης Κωμωδίας, το οποίο ανήκει πιο συγκεκριμένα στις «Σκηνές της επαρχιακής ζωής» του κύκλου «Σπουδές των ηθών», για πρώτη φορά κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 1883, σε μετάφραση του Αγγελου Βλάχου. Εκτοτε πολλοί εκδοτικοί οίκοι επιλέγουν να το συστήσουν στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, άλλοτε σε καλές μεταφράσεις και άλλοτε σε λιγότερο καλές.

Ο Μπαλζάκ, ένας από τους σημαντικότερους μυθιστοριογράφους, εκφραστής του ρεαλισμού, απεικονίζει με ζωντάνια τη γαλλική κοινωνία της εποχής του, κυρίως την αναδυόμενη αστική τάξη, μέσω του πολυσχιδούς έργου του, της συλλογής διηγημάτων καθώς και μυθιστορημάτων, αλλά όχι μόνο, τα οποία συγκροτούν την Ανθρώπινη Κωμωδία. Πολυγραφότατος, αξιοποίησε το πληθωρικό του ταλέντο για να παρουσιάσει τις διάφορες κοινωνικές πτυχές στην πόλη και την επαρχία, τις αντιθέσεις τους, το καινούργιο που αφομοιώνει το παλιό και ξεπερασμένο πια, μολονότι πολλά χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης παραμένουν ίδια ή απλώς διαφοροποιημένα λόγω των νέων κοινωνικών συνθηκών. Οι ήρωές του είναι επιχειρηματίες, καλλιτέχνες, αριστοκράτες, δημοσιογράφοι, γιατροί, ιερείς και απλοί εργαζόμενοι, οι οποίοι προσπαθούν να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον που διαμορφώνεται συνεχώς με γοργούς ρυθμούς. Σ’ αυτές τις κοινωνικές αλλαγές, ορισμένοι επιδεικνύουν μεγαλύτερη ευελιξία από κάποιους άλλους, εμφανίζονται ως να ήταν έτοιμοι από καιρό, ενώ άλλοι ηττώνται ή συμβιβάζονται με τους κανόνες που όρισαν οι πιο ισχυροί.

Η ηρωίδα

Η ηρωίδα του μυθιστορήματος, η Ευγενία Γκραντέ, συντρόφευε και πιθανόν να εξακολουθεί να συντροφεύει μικρούς και μεγάλους αναγνώστες. Δεν γνωρίζω κατά πόσον σήμερα οι νέοι αλλά και οι μεγαλύτεροι ακόμα θα αναζητήσουν το έργο αυτό και θα συμμεριστούν τα παθήματα αυτής της τόσο ευγενικής γυναικείας μορφής, ή θα παρακολουθήσουν έστω με ενδιαφέρον και ενσυναίσθηση τις ατυχίες της. Για να συμβεί αυτό, ο ρόλος του καλού δασκάλου και του σχολείου είναι σημαντικός.

Κόρη ενός επαρχιώτη εμπόρου, υπομένει τις ιδιαιτερότητες του χαρακτήρα του πατέρα της, ενός από τους πιο γνωστούς φιλάργυρους στη λογοτεχνία. Και ενώ από τη μια υπάρχει ο εγωιστής πατέρας, ο οποίος με κάθε του ενέργεια αποβλέπει πάντα στο οικονομικό όφελος, από την άλλη οι επιθυμίες και οι αποφάσεις της κόρης του, που διακρίνεται για τη φυσική της ευγένεια, την αθωότητα, τη ρομαντική της διάθεση, συνθλίβονται κάτω από την πίεση των δικών του επιλογών. Η ανιδιοτέλειά της βρίσκεται στον αντίποδα της υστεροβουλίας του, που διαρκώς προξενεί δυστυχία στα άτομα του περιβάλλοντός του. Οι πολλές αντιθέσεις, όμως, αποτελούν μέρος της ιστορίας, όπως και οι ταυτίσεις, με τα «μελαγχολικά» σπίτια να προβάλλουν τη μιζέρια των κατοίκων της επαρχιακής πόλης, την ανία της καθημερινότητάς τους, μολονότι το εμπόριο και οι συναλλαγές έχουν άλλους, εντελώς διαφορετικούς ρυθμούς.

Ο Μπαλζάκ, ωστόσο, δεν περιγράφει μόνο έντονα τους χαρακτήρες του αλλά και το περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτοί ζουν και ενεργούν. Στήνει τα σκηνικά του με κάθε λεπτομέρεια, σχολιάζει την αρχιτεκτονική των κτιρίων, την τεχνοτροπία με την οποία έχουν κατασκευαστεί ακόμα και οι πόρτες,  αναπαριστά την καθημερινότητα των ανθρώπων της εποχής, ενώ μερικές φορές, με τρόπο άμεσο και χαριτωμένο, απευθύνεται στον αναγνώστη του.

Ατυχείς επιλογές

Σε ένα τέτοιο κείμενο, όμως, θα άξιζε καλύτερη επιμέλεια. Από τις πρώτες κιόλας προτάσεις ο αναγνώστης παρατηρεί ότι πολλές επιλογές στην απόδοση είναι ατυχείς. Μερικά παραδείγματα: «κάτι σπίτια που η όψη τους εμπνέει τη μελαγχολία των πιο σκυθρωπών μοναστηριών…». Ναι, στο πρωτότυπο χρησιμοποιείται το ρήμα inspirer, στα ελληνικά όμως; Γιατί όχι «φέρνω ή προκαλώ μελαγχολία»; Ή γιατί για τα κτίρια επιλέγεται η λέξη «σκυθρωπός» αντί για «σκοτεινός, ζοφερός»; Παρακάτω: «le génie des nos ancêtres» αποδίδεται ως «οι περινούστατοι πρόγονοί μας». Δεν θα ήταν πιο οικείο για τον σύγχρονο αναγνώστη να αποδοθεί ως «οι δαιμόνιοι/ευφυείς πρόγονοί μας»; Αλήθεια, τι προσφέρει η λέξη «περίνους» στο ύφος του κειμένου, λέξη η οποία δεν χρησιμοποιείται πια ή χρησιμοποιείται σπάνια; Και είναι ακατανόητο γιατί μετατρέπεται η «sa naïve simplicité» σε «παραδοσιακή εκείνη απλότητα». Εξάλλου, η εναλλαγή στη χρήση λόγιων και λαϊκών στοιχείων αποδυναμώνει το ύφος του κειμένου: από τη μια «οι περινούστατοι» και από την άλλη: «ολάκερη η…» ή «που κράταγαν οι πατεράδες μας».

Honore de Balzac
Ευγενία Γκραντέ
Μτφ.-σχόλια-παραρτήματα Μίνα Αδελάντε,
Εισαγωγή-σχόλια–παραρτήματα Βαγγέλης Δουβαλέρης,
Εκδ. Κίχλη, 2023,
σελ. 352
Τιμή 18 ευρώ