«Αντιγόνες»

Ο «Οιδίπους Τύραννος» και η «Αντιγόνη» είναι τα κείμενα που στοιχειώνουν την παγκόσμια ιστορία θεάτρου. Εξάλλου, η Αντιγόνη υπήρξε μύθος θεατρικός και από νεότερους έλληνες συγγραφείς, όπως ο Νότης Περγιάλης με την «Αντιγόνη της Κατοχής» και ο μεγάλος μας ποιητής Αρης Αλεξάνδρου με τη δική του εκδοχή της σοφόκλειας ηρωίδας, αλλά και από σημαντικούς Ευρωπαίους, όπως ο Μπρεχτ και ο Ανούιγ. Ολοι αυτοί πάλεψαν να φέρουν τον αρχαίο μύθο στα χωράφια τα καρποφόρα, άλλωστε, της παγκόσμιας ιστορίας θεάτρου. Η «Αντιγόνη» δεν γέννησε καινούργιες επιστήμες, όπως ο «Οιδίπους» με την Ψυχανάλυση, αλλά κάλυψε την εγγενή ανάγκη για ηθικούς κανόνες ζωής, για θυσίες ιδεών και για λιτότητα φόρμας.

Επιτρέψτε μου σήμερα να ξαναγυρίσω σε μια παράσταση πριν από 50 χρόνια. Ναι, έχουν περάσει 53 χρόνια χωρίς διακοπές από την πρώτη μου κριτική σε αυτές τις αδελφές εφημερίδες, «ΤΟ ΒΗΜΑ» και «ΤΑ ΝΕΑ».

Εθνικό Θέατρο, 1974

Το 1974 ο Αλέξης Σολομός, μια μείζων θεατρική προσωπικότητα της χώρας μας με διεθνή απήχηση, ανέβασε με το Εθνικό Θέατρο την «Αντιγόνη», με πρωταγωνίστρια τη σημαντική μας τραγωδό Αννα Συνοδινού και δίπλα της Κρέοντα, τον Στέλιο Βόκοβιτς. Μαζί τους, ο Θεόδωρος Μορίδης, ο Βασίλης Κανάκης, ο Δημήτρης Μαλαβέτας, η Ελλη Βοζικιάδου, ο Νίκος Παπακωνσταντίνου. Η μουσική σύνθεση ήταν του Βασίλη Τενίδη, τα σκηνικά και τα κοστούμια του σπουδαίου ζωγράφου Νίκου Νικολάου.

Θέλοντας να εορτάσω μια μισόν αιώνα αφοσίωση στο αρχαίο δράμα, ως μεταφραστής, θεατρολόγος και κριτικός, στο Πανεπιστήμιο και στις φιλόξενες σελίδες των δύο μεγάλων εφημερίδων, και μια επικοινωνία με το διψασμένο πάντα κοινό της χώρας που δεν ευτύχησε πάντα να βαθύνει την κρίση του από την τρέχουσα εκπαιδευτική επικοινωνία, όχι από αμέλεια, αλλά από έλλειψη στην παιδεία μας μεθόδων και ύλης και ποικιλίας κειμένων που γεμίζουν τις διεθνείς βιβλιοθήκες. Είχα την ατυχία να μην απολαύσω δάσκαλο γνώστη του αρχαίου θεάτρου, αφού συνήθως το μάθημα των ελληνικών, με αφοσίωση ασφαλώς, δίδασκαν πτυχιούχοι του Ιστορικού Τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής. Είχα τη χαρά, όταν δίδαξα στην επαρχία, να παρακολουθούν αρχαίο δράμα συνάδελφοί μου με διπλάσια χρόνια στην εκπαίδευση. Ευτυχώς το πράγμα έχει πλέον ξεπεραστεί.

Σ’ αυτή τη σειρά άρθρων που ασχολούμαι με την ιστορία θεάτρου σήμερα θα παραπέμψω στην κριτική μου για την παράσταση του Σολομού, ένδειξη εξάλλου της εμβάθυνσης των θεατρικών μας πραγμάτων στην καταγωγή μιας τέχνης αποκλειστικά αιώνων ελληνικών: «Θα πρέπει να το πούμε από την αρχή: ο κ. Σολομός έδωσε με την “Αντιγόνη” τη σαφέστερη παράστασή του στην τραγωδία. Αδρή διαγραφή των χαρακτήρων, πλήρης χωρισμός επικού και λυρικού στοιχείου. Η όλη κίνηση υπάκουγε σε μια καθαρή γεωμετρία των γραμμών και των κινήσεων. Τον βοήθησε το ισορροπημένο σκηνικό πλαίσιο και τα λιτά μονόχρωμα κοστούμια του κ. Νικολάου. Το χαμήλωμα του τόνου στην απαγγελία έφτασε, ιδιαίτερα στον Πρόλογο, στο σημείο να μην ακούγονται οι ηθοποιοί. Ολη η προσπάθεια ξεκίνησε από τη θέση η τραγωδία να “διαβαστεί” σωστά. Να γίνει ακουστή και να πείσει με τον λόγο του τραγικού ανόθευτου. Η καλοπροαίρετη αυτή πρόθεση και η σαφήνεια της πραγματοποίησης οδήγησε απευθείας σε μια ισοπέδωση. Η τραγωδία μας άφησε αδιάφορους. Σεβαστή η λιτότητα, όταν όμως γίνεται απλοποίηση και όταν η ουσία δεν χάνεται στα φαινόμενα, όσο κι αν αυτά είναι έντιμα και σοβαροφανή.

Η διαφωνία μας με την ερμηνεία του κ. Σολομού περιορίζεται στα επεισόδια, στα χορικά συνέβησαν περίεργα πράγματα. Ο κ. Σολομός, ακολουθώντας την πρόθεσή του για σαφήνεια, αποκάλυψε και τη θέση του πάνω στο δράμα. Φαίνεται να δέχεται πως ουσιαστικά ο Σοφοκλής έφτιαξε ένα έργο ετεροβαρές και όχι ισόρροπον.

Η Αντιγόνη ως μοχλός

Αλλιώς δεν εξηγείται πώς συγκεντρώνει και περιορίζει τον στόχο του στον Κρέοντα, αφήνοντας στην Αντιγόνη τον άχαρο ρόλο του μοχλού ή, ας μου επιτραπεί η έκφραση, της μανιβέλας που κινητοποιεί τη δράση. Γιατί πουθενά στο έργο δεν αφήνει τον θεατή να διακρίνει την Υβριν της Αντιγόνης. Αλίμονο, αν πιστεύει πως η τραγωδία αυτή καταπιάνεται με έναν τέλειο χαρακτήρα, αναμάρτητο. Τότε δεν υπάρχει τραγωδία, ούτε κάθαρση και για τον Κρέοντα. Δεν υπάρχει ούτε λογικότητα στη σύγκρουση. Ακόμα κι όταν η σύγκρουση γίνεται σε θεϊκό επίπεδο (όπως στον “Προμηθέα”) είναι σχέση ανάγκης, σχετική σύγκρουση, αναφορικά με ένα απόλυτο σχέδιο έξω από τον χώρο και τον χρόνο των αντιπάλων. Η λύση της τραγωδίας, στον Αισχύλο τουλάχιστον και στον Σοφοκλή, γίνεται σε θεολογικό επίπεδο, όσο κι αν ο μύθος μεταφέρει απόηχους του πολιτικού βίου.

Στην “Αντιγόνη” η σύγκρουση προέρχεται από την αμοιβαία αμφισβήτηση μιας αυθεντικής ερμηνείας της θεϊκής βουλής. Ο Κρέων επικαλείται τον εαυτό του ως αυθεντικό ερμηνευτή της προθέσεως του Δία. Η Αντιγόνη προφέρει μόνο δύο φορές το όνομα του πατριαρχικού θεού. Στον Πρόλογο, για να αναγάγει σ’ αυτόν όλα τα δεινά των Λαβδακιδών, και στην απολογία της, αρνητικά, για να δηλώσει πως, αυτή τουλάχιστον, αμφισβητεί, αν η τιμωρία της έκθεσης του νεκρού ανήκει στις προθέσεις του. Ο Κρέων ανάγει τον Δία σε εγγυητή των πολιτικών πράξεων και η Αντιγόνη τον απορρίπτει, αν δεν εκπροσωπεί ΕΝΤΕΛΩΣ, χωρίς παρεκκλίσεις, τους θεούς της ΕΣΤΙΑΣ. Γι’ αυτήν ένας Δίας σκοπιμότητας είναι θεός ΑΝΟΙΚΕΙΟΣ. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η Υβρις και των δύο. Ο Κρέων γενικεύει με σχήματα το θείον, η Αντιγόνη το στενεύει με πράγματα, θα πεθάνουν και οι δύο. Οι ατομικές ανάγκες δεν μπορούν να μάχονται την Ανάγκη.

Ο κ. Σολομός είδε την Αντιγόνη ανεπίληπτη ηρωίδα, δηλαδή ρομαντικά, όπως το θέλει η παράδοση του έργου – χρόνια τώρα, και εδώ. Δηλαδή, σώνει και καλά, θέλει να διορθώσει τον Σοφοκλή, μεταβάλλοντας τον τίτλο του έργου σε «Κρέοντα». Γνωστή, εξάλλου, πρόθεση και πολλών φιλολόγων. Παραμερίζουν όλοι αυτοί την οφθαλμοφανή  μονομέρεια και των δύο προσώπων. Ο Κρέων βλέπει τον Πολυνείκη ΜΟΝΟ ως εχθρό, η Αντιγόνη ΜΟΝΟ ως αδελφό. Πληρώνουν και οι δύο για ό,τι δεν βλέπουν. Η ευκολία, με την οποία η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ σύγκρουση στην “Αντιγόνη” γίνεται και έγινε “πολιτική” τραγωδία (;) είναι συνηθισμένη στις μέρες μας. Δεν καταλαβαίνουν, τάχα, μερικοί αφελείς πως, αν η πράξη της Αντιγόνης δεν είναι ΑΠΟΛΥΤΑ ανθρώπινη, πολιτικά είναι αντιδραστική; Και δεν καταλαβαίνουν πως η αποτυχία του Κρέοντα είναι ΜΟΝΟ ανθρώπινη; Τι θέλουν ν’ αποδείξουν τελικά; Οτι, αν ήταν λιγότερο ανθρώπινος και περισσότερο ευέλικτος πολιτικά, θα ήταν καλός ηγέτης;

Βόκοβιτς και Συνοδινού

Η πολλή σαφήνεια της παραστάσεως του κ. Σολομού οδήγησε σ’ αυτό το αδιέξοδο που το μεγάλωσε το χειροκρότημα που πήρε ο Κρέων από το κοινό, όταν “έβριζε” τον Τειρεσία. Τώρα γιατί ο Κρέων, μόλις έφυγε ο Τειρεσίας, “έβαλε” μυαλό και “μετεστράφη” είναι ένα πρόβλημα που το μούδιασμα και η αμηχανία  του κοινού δεν μπορεί, βέβαια, να το λύσει.

Ο κ. Βόκοβιτς παγιδεύτηκε ανάμεσα στο σωστό του ένστικτο και τη σκηνοθεσία. Συνέλαβε έναν ανθρώπινο Κρέοντα και παρίστανε έναν τύραννο λογοκρατούμενο. Η κ. Συνοδινού παίζει για τρίτη φορά το έργο. Δεν ήταν η καλύτερη, μ’ όλο που δεν άλλαξε άποψη. Στους ρόλους που ευδοκίμησε πρότασσε πάντα την αρρενωπή πλευρά του χαρακτήρα και άφηνε στη σκιά τη θηλυκή υπόστασή του. Στην “Αντιγόνη”, φέτος, αυτό το στοιχείο της ερμηνείας, και εξαιτίας του χαμηλού τόνου που επέβαλε η σκηνοθεσία, πήγε να ισορροπήσει, αλλά δεν ικανοποίησε. Η Αντιγόνη της “ντρεπόταν” να κλάψει, “ντρεπόταν” να θρηνήσει, “ντρεπόταν” που ο Σοφοκλής στον κομμό τη θέλει πολύ γυναίκα, άγριο θηλυκό. Επέβαλε τον αρρενωπό εαυτό της και έκανε μιαν Αντιγόνη απάνθρωπη και, τελικά, αδικαίωτη».