«Μουσικήν ποίει και εργάζου»

Ενας έξοχος στίχος του Κωστή Παλαμά μας εισάγει στο θαύμα της δημιουργίας: «Δεν σ’ αγαπώ, σ’ αγαπάω». Στίχος, βέβαια, αμετάφραστος σε άλλη γλώσσα, αφού ουσιαστικά χρησιμοποιεί ως όχημα τον ρυθμό και τις κλιτικές δυνατότητες της γλώσσας μας. Ολες οι γλώσσες έχουν τέτοιους δρόμους έκφρασης, συνήθως αμετάφραστους σε άλλες γλώσσες.

Η δυνατότητα της νεοελληνικής γλώσσας, όπως άλλωστε και της αρχαίας για μια ποικιλία τύπων, καθιστά τη γλώσσα μας, όπως και κάθε άλλη με τα δικά της μορφώματα, γλώσσα μουσική, αφού υπόκειται ο ρυθμός, κυρίαρχη ουσία του σύμπαντος. Τα άστρα εκπέμπουν το φως τους, ακολουθώντας έναν ρυθμό, μια εναλλαγή φωτός και σκότους που υπακούει σε έναν κανόνα διαδοχής σημάτων. Από τ’ αστέρια έως τους χτύπους της καρδιάς ανθρώπων και ζώων, αλλά και τις εναλλαγές στη συμπεριφορά των φυτών, ανάλογα με την ώρα, την εποχή, τις επιδράσεις του περιβάλλοντος, ακόμη και με τη γειτνίαση άλλης ύπαρξης, τα φυτά έχει παρατηρηθεί πριν από αιώνες πως γνωρίζουν και αντιδρούν, όταν πλησιάζει ο άνθρωπος που τα φροντίζει και ο άνθρωπος που τα ξεφυλλίζει, τα κόβει ή τα περιποιείται. Ετσι, χωρίς ιδιαίτερες γνώσεις, μόνο με την καθημερινή πείρα, έχουμε αναγνωρίσει τη μουσική που εκπέμπουν και το σύμπαν και τα ανθρώπινα δρώμενα.

Ο ρυθμός είναι η καρδιά της παγκόσμιας δημιουργίας. Οπως και στην ανθρώπινη ζωή, αν διαπιστωθεί η διακοπή του ρυθμού που εκπέμπει ο οργανισμός, επέρχεται ο θάνατος. Ο ρυθμός είναι πανάρχαια ελληνική λέξη που έχει περάσει τουλάχιστον σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και όσες ακολουθούν τους γλωσσικούς τους όρους. Είναι συστατικό του ρήματος «ρέω» και του ουσιαστικού «ροή», μια ιδιότητα της φύσης, θα έλεγα η κυρίαρχη. Οπου λείπει ο ρυθμός, δεν υπάρχει παρά το κενό, η σιωπή χωρίς εναλλαγές, διότι βέβαια η σιωπή είναι συστατικό του ρυθμού, όταν συναλλάσσεται με τον ήχο, την εικόνα του σύμπαντος. Τα αστέρια μόνο με τον ρυθμό που εκπέμπουν πιστοποιούν την ύπαρξή τους. Ρυθμό έχουν και τα κύτταρα, τα νεύρα, οι αρτηρίες και η διακοπή του ρυθμού πιστοποιεί τον θάνατό τους.

Παρασύρθηκα από τη μεγαλειώδη εικόνα που εκπέμπουν τα σύμπαντα και τα κύτταρα και θέλω να μιλήσω για το ρυθμό στην Τέχνη που είναι μια ιδιαίτερη κατασκευή ρυθμικού σύμπαντος αποκλειστικά από τη φαντασία και την ευρηματικότητα της ανθρώπινης βούλησης. Δεν υπάρχει τέχνη, ούτε βέβαια και τεχνική, χωρίς την κυριαρχία του ρυθμού. Τι άλλο είναι η λογοτεχνία από μια ρυθμική αρχιτεκτονική της γλώσσας. Συχνά καταφεύγω σε μια πολύτιμη έκδοση των χειρογράφων του Κ.Π. Καβάφη. Και εκεί συχνά, ενώ έχει καθαρογραφεί προς έκδοση ένα ποίημα, ο ποιητής επεμβαίνει, διαγράφει μια λέξη και με το χέρι πάνω στο δακτυλόγραφο την αντικαθιστά με μια άλλη που τη θεωρεί νοηματικά και εικαστικά και μουσικά πλέον κατάλληλη να εκφράσει και τις ιδέες και τον τρόπο διατύπωσής τους καλύτερα.

Εχει ειπωθεί έξοχα πως η ποίηση γίνεται με λέξεις, όχι με έννοιες. Το ποια λέξη θα διαλέξεις για να διατυπώσεις αυτό που θες είναι το ποιητικό τάλαντο. Πολλοί άνθρωποι διαχειρίζονται έννοιες, αλλά λίγοι είναι αυτοί που, καταφεύγοντας στην εικόνα και τον ήχο μιας λέξης, κατορθώνουν να εκφράσουν αυτό που και εννοούν και αισθάνονται. Αν δεν υπήρχε ο παλαμικός στίχος που ανέφερα στην αρχή, δεν θα κατανοούσαμε τη συναισθηματική φόρτιση των λέξεων. Πώς, όπως έγραψα, μπορείς να μεταφράσεις τον στίχο «Δεν σ’ αγαπώ, σ’ αγαπάω» σε άλλη γλώσσα; Ενα λαϊκό τραγούδι έλεγε «Δεν σ’ αγαπώ, σε λατρεύω» και μπορεί να πολλαπλασιαστεί με δεκάδες έννοιες με το ίδιο περιεχόμενο: «Δεν σ’ αγαπώ, σε ζηλεύω». Ο Παλαμάς, όμως, έγραψε το αναπάντεχο, χρησιμοποιώντας τη δυνατότητα της γλώσσας μας να έχει, λόγω και της παλαιότητάς της, διαφορετικούς ηχητικούς τρόπους να διατυπώσει τα ίδια νοήματα με αλλαγή συλλαβικής ποσότητας, τυπολόγιο της γλωσσικής ιστορίας μας (καθαρεύουσα, δημοτική, ιδιωματική γλώσσα, συνθηματική κ.λπ.).

Συνήθως η ποιητική γλώσσα, πέρα από το νόημα που επιθυμεί να προβάλει και μόνο με τον ήχο της δημιουργεί ψυχική και διανοητική ατμόσφαιρα στον αναγνώστη.  Ο πρώτος στίχος από τη «Φλογέρα του Βασιλιά» του Παλαμά: «Εβγαλε διάτα ο κρούταγος της Βουργαριάς ο τσάρος» υποβάλλει συναισθήματα και ιδεολογικές ακόμη αγκυλώσεις. Αλλο βασιλιάς και άλλο κρούταγος, άλλο Βουλγαρία και άλλο Βουργαριά. Γι’ αυτό λέμε σωστά πως η ποίηση γίνεται με λέξεις: ξεφορτώσου με, παράτα με, χάσου από τα μάτια μου, φύγε να μη σε βλέπω, νοηματικά λένε το ίδιο, αλλά έχουν άλλη συναισθηματική φόρτιση. Αυτό είναι το μεγαλείο της λογοτεχνίας. Συνήθεις καθημερινές συναισθηματικές αντιδράσεις με τον τρόπο που διατυπώνονται προκαλούν άλλου είδους αντιμετώπιση.

Αλλά δεν είναι μόνο η λογοτεχνία που έχει αυτές τις δυνατότητες. Θα αναφερθώ σε κάτι που δεν μας απασχολεί συχνά ως προς αυτές τις αντιδράσεις. Τις εικαστικές τέχνες, ζωγραφική, γλυπτική, σχέδιο, αρχιτεκτονική μακέτα. Πέρα από τις πρακτικές λύσεις που προτείνει ένα έργο δημιουργεί και συναισθήματα. Ακόμη δεν έχουμε κατορθώσει να καθορίσουμε τι είναι εκείνο που μας γοητεύει, μας απωθεί, μας ερεθίζει, ενώ το αισθανόμαστε. Δεν διαθέτουμε συχνά ικανά ρήματα για να το ερμηνεύσουμε, να το αναλύσουμε ή να το απορρίψουμε. Εχεις την εντύπωση πως μέσα στο μυαλό υπήρχαν κάποιες νόρμες, κάποιες φόρμες που δέχονταν ή απέρριπταν τις εισδοχές, αλλά, αν προσπαθήσεις να το εξηγήσεις, αδυνατείς ή δεν πείθεις ή παραποιείς τις διαπιστώσεις.

Είναι αξιοσημείωτο πως τέτοια συναισθήματα μας προκαλούν πράξεις που σε νηφάλια κατάσταση τις ξεπερνάμε ασχολίαστα. Ποιος, εκτός από τους τελείως ειδικούς, μπορεί να εξηγήσει τα θαυμαστικά ή τα απορριπτικά σχόλια για ένα αρχιτεκτονικό μνημείο, ένα κτίριο, ένα ταφικό οικοδόμημα, ένα ηρώο, ένα αποτρόπαιο σήμα. Εχουμε τις αντιδράσεις μας, αλλά αδυνατούμε να εξηγήσουμε την ευχαρίστηση ή την απέχθεια που μας προκαλεί. Τείνει κανείς να πιστέψει όσους μιλάνε για ένστικτο, πράγμα που ισχύει, αλλά όχι καθοριστικά, στην ανθρώπινη δημιουργικότητα. Ο πολιτισμός μάς έχει προικίσει με λύσεις, μεθόδους, τρόπους, αποτελέσματα των δυσχερειών του βίου που ξεπεράστηκαν με αιώνες δοκιμών, αποτυχιών και εμπνεύσεων.

Στέκομαι στο θέατρο, μια σύνθετη τέχνη, αφού έχει λογοτεχνικό ερέθισμα, μιμητική πράξη, ιδεολογικό σκοπό, αισθητική επιδίωξη και οικονομική εξάρτηση που, συχνά, δυσχεραίνει ή διευκολύνει τις λύσεις που προτείνονται. Ο μεγαλοφυής Αριστοτέλης, ορίζοντας το θέατρο ως «μίμησιν πράξεως σπουδαίας και τελείας» μας εφοδίασε από τόσο νωρίς με μια πυξίδα δραματουργικής πρακτικής, αφού οφείλουμε να μιμηθούμε καταστάσεις, μεθόδους δράσης, ιδιότυπους χαρακτήρες και αιφνίδιες αλλαγές σχεδίων βίου, επιστρατεύοντας εμπειρίες αιώνων, παραδείγματα βίου επιτυχή, αίτια καταστροφικών ενεργειών, απροσδόκητες ευκαιρίες και ξαφνικές αλλαγές υλικών συνθηκών και τυχαίων δράσεων. Ο ιδιοφυής ορισμός του Αριστοτέλη που καθορίζει τη μιμητική πράξη ως αποτέλεσμα σπουδής, δηλαδή μιας πορείας λογικά και αναγκαία προς το τέλος, δηλαδή τον σκοπό για τον οποίο επελέγη, αφού πρέπει να περάσει η δράση μέσα από τα καυδιανά του ελέους και του φόβου. Αυτά τα τρομερά όρια που όρισε η αριστοτελική προσέγγιση του μιμητικού φαινομένου, ο έλεος και ο φόβος, είναι το μονοπάτι που από τη γέννησή μας περπατάμε και, θέλουμε δεν θέλουμε, θα το βαδίσουμε.

Ο άνθρωπος γεννήθηκε μέσα σε ένα σπήλαιο και όρθωσε Παρθενώνες, διώρυγες, πλοία, αυτοκίνητα, εργαλεία ευέλικτα, μεθόδους συναλλαγής, εμπόριο, νέες καλλιέργειες, νέα προϊόντα πνευματικά, υλικά, θεσμικά, τεχνικά. Τιθάσευσε τη φύση, έφτασε στον βυθό της γης και στον πάτο της θάλασσας, επισκέφτηκε τα αστέρια, ύψωσε σε περιωπή γνώσεις δυσπρόσιτες και έβγαλε κι από τη μύγα ξίγκι. Κι όμως, ακόμη νηπιάζει, παίζει κρυφτό ακόμη και με τον θάνατο, υψώνει το ανάστημά του στη θύελλα και στις αρρώστιες, στις προκλήσεις των συνθηκών. Παίζει εν ου παικτοίς και συχνά το πληρώνει ακριβά, κι όμως ξαναρχίζει και πάλι και τολμά να αυθαδιάζει στον χρόνο που επελαύνει. Η δόξα του, η τόλμη του, τα λάθη του, ιδού ο πολιτισμός του, ενώ γυμνός έρχεται στον κόσμο και γυμνός απέρχεται.

Ο αιών που, κατά τον Ηράκλειτο είναι ένα παιδί που παίζει ζάρια και που του ανήκει η βασιλεία του σύμπαντος, έχει ακόμα μερικές χιλιάδες χρόνια μέχρι να ενηλικιωθεί! Προς το παρόν θα ποιεί και θα εργάζεται Μουσικήν, συχνά φαλτσάροντας.