Πέρασμα από {LF}την αρχαιότητα {LF}στον Μεσαίωνα

Ο υπότιτλος προκαλεί μεγαλύτερη εντύπωση στο εξώφυλλο της νέας μετάφρασης για την «Παρηγοριά της φιλοσοφίας» του Βοήθιου από τις εκδόσεις Λαβύρινθος και τον Θωμά Μαστακούρη: «το τελευταίο μεγάλο έργο της αρχαιότητας». Και όντως με αυτό τον χαρακτηρισμό έχει περάσει για πολλούς στην ιστορία των ιδεών – αν όχι ως το πρώτο μεγάλο φιλοσοφικό έργο του Μεσαίωνα. Μετά την ιστορική μετάφραση, λοιπόν, του μοναχού Μάξιμου Πλανούδη στην αττική διάλεκτο (η έκδοση από την Ακαδημία Αθηνών το 1999), την οποία υποδεικνύει ο μεταφραστής, και εκείνη του Αντώνη Σακελλαρίου (Πατάκης, 1996) το σύγγραμμα του λατίνου ελληνομαθούς και συγκλητικού του 6ου αιώνα κυκλοφορεί στην απόδοση του Θ. Μαστακούρη για έναν μικρό εκδοτικό οίκο.

Στο έργο ο Βοήθιος (περ. 480 – 524 μ.Χ.) δέχεται την επίσκεψη της Φιλοσοφίας στο κελί όπου έχει φυλακιστεί επειδή υπερασπίζεται τον συνύπατό του Κεκίνα Αλβίνο απέναντι στις κατηγορίες της οστρογοτθικής βασιλικής αυλής για συνωμοσία. Βρισκόμαστε, παρεμπιπτόντως, στην εποχή όπου ο Θευδέριχος (ή Θεοδώριχος) κυβερνά ως αυτοκράτορας των Γότθων και των Ρωμαίων σε ένα βασίλειο που εκτείνεται από την Ισπανία μέχρι την Αδριατική, με πρωτεύουσα τη Ραβένα. Σε αυτό το περιβάλλον ο Βοήθιος μεταφράζει Πλάτωνα και Αριστοτέλη, γίνεται συγκλητικός στα 25 του, ύπατος στα 33 και – πριν εκπέσει – μάγιστρος των οφικίων (η αντιστοιχία με τον σημερινό πρωθυπουργό). Την «Παρηγοριά της φιλοσοφίας», όπου διεκτραγωδεί τα πάθη του, τη γράφει στην εξορία της Παβίας το 523, έναν χρόνο πριν εκτελεστεί κατ’ εντολή του Θεοδώριχου.

Τα ερωτήματα

Στο σύγγραμμα, που βασίζεται στις νεοπλατωνικές ιδέες και τη μενίππεια σάτιρα – με την εναλλαγή πεζού και έμμετρου λόγου – ο συγγραφέας «συνδιαλέγεται» με τη Φιλοσοφία, προσωποποιημένη στη μορφή μιας αριστοκρατικής γυναίκας. Μαζί της εξετάζει τα ερωτήματα για την ανθρώπινη και θεϊκή δικαιοσύνη, τη μοίρα και την τύχη, τη θέση του Κακού μέσα στον κόσμο. Να πώς περιγράφει τη συνάντησή τους στις πρώτες γραμμές: «Μού φάνηκε πως φανερώθηκε πάνω από το κεφάλι μου μια γυναίκα εξαιρετικά σεβάσμια. Τα μάτια της ήταν λαμπερά σαν φωτιές και είχαν μια ένταση πέρα από τα ανθρώπινα. Το δέρμα της είχε ένα ζωηρό χρώμα, η όψη της δεν έδειχνε κανένα σημάδι αδυναμίας, αλλά φαινόταν να είναι πλήρης ημερών και δεν έδειχνε να ανήκει στη δική μας εποχή». Η ίδια λίγο αργότερα θα αναλάβει να τον παρηγορήσει αποκαλύπτοντάς του αρχικά την ευμετάβλητη φύση της τύχης, που ο Βοήθιος θεωρούσε δεδομένη: «Πίστεψες ότι η Τύχη άλλαξε συμπεριφορά απέναντί σου, όμως σφάλλεις. Αυτός ήταν πάντα ο τρόπος της, αυτή ήταν ανέκαθεν η φύση της. Αντίθετα, μάλιστα, μέσα από την ίδια της την ευμετάβλητη φύση διατήρησε την αληθινή της σταθερότητα απέναντί σου. Αυτή ήταν όταν σε φόρτωνε χάδια και σε ξεγελούσε με το δέλεαρ μιας ψεύτικης ευτυχίας».

Για την απόδοση των ποιητικών τμημάτων του βιβλίου ο μεταφραστής επέλεξε το μέτρο του ιαμβικού δεκαπεντασύλλαβου, ενώ την εύχρηστη έκδοση – με συνόψεις των πέντε βιβλίων του Βοήθιου – συνοδεύουν 120 διευκρινιστικές σημειώσεις.