Ενα ρέκβιεμ για έναν κόσμο που χάθηκε

Εάν οι αναφορές σε έναν πόλεμο στις ειδήσεις των οκτώ φέρνουν συνήθως στη μνήμη και στην οθόνη εικόνες από καταστροφές σπιτιών και καραβάνια κυνηγημένων, τα πράγματα δεν ήταν πάντα έτσι. Για αιώνες, ο πόλεμος στη δημόσια μνήμη ήταν ταυτισμένος με έφιππους ανδριάντες διάσημων ανδρών, ζωγραφικούς πίνακες από μεγάλες μάχες ή αψίδες θριάμβου. Ο 20ός αιώνας ήταν που άλλαξε αυτή την εικόνα. Κατ’ αρχάς, ο Πρώτος Παγκόσμιος, ο πλέον ως τότε μαζικός πόλεμος, ανέδειξε την εικόνα του ανώνυμου πολεμιστή, όπως αποτυπώθηκε στα μνημεία του Αγνωστου Στρατιώτη που ανεγέρθηκαν σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Και ο Δεύτερος Παγκόσμιος, σημαδεμένος από το Ολοκαύτωμα, έφερε στο προσκήνιο την εικόνα των θυμάτων, κυρίως των αμάχων, εκείνων που υπέστησαν τα δεινά του πολέμου και βίωσαν τις συνέπειές του. Ενας ολόκληρος κόσμος που έως τότε δεν είχε βρει θέση στις σελίδες των ιστορικών βιβλίων, παρά ως αριθμητικά νούμερα και ως «παράπλευρες απώλειες».

Σε αυτόν τον κόσμο είναι αφιερωμένοι Οι άμαχοι του ελληνικού Εμφυλίου, αυτοί είναι οι πρωταγωνιστές του. Αμαχοι αγρότες και αγρότισσες, πρόσωπα για τα οποία ξέρουμε ελάχιστα και όχι μόνο για τη συγκεκριμένη περίοδο που καλύπτει η μελέτη της ιστορικού. Τι ξέρουμε πραγματικά για τον αγροτικό πληθυσμό στην Ελλάδα, τι γνωρίζουμε για τη ζωή, τις σκέψεις, τη συμπεριφορά ενός χωρικού στον 19ο αιώνα ή ακόμη και στις αρχές του 20ού; Μπορεί να έχουμε μια εικόνα μέσω της λαογραφίας ή της λογοτεχνίας, αλλά ιστορικά η ελληνική ύπαιθρος παραμένει άγνωστη. Και δεν είναι παράλογο. Οι κοινωνίες αυτές έζησαν για αιώνες υποταγμένες στον χρόνο της φύσης, στη μεγάλη διάρκεια, σε αυτή την αργή και χωρίς σημαντικές αλλαγές χρονική διάσταση, που δεν μας επιτρέπει να αναζητήσουμε τις κρίσιμες μεταβολές.

Εκεί είναι που ακριβώς φωλιάζει το βιβλίο της Τασούλας Βερβενιώτη. Μιας ιστορικού η οποία έχει διαγράψει ήδη τη δική της πορεία μέσα στην ελληνική ιστοριογραφία καταθέτοντας ένα σημαντικό έργο για την κοινωνική και προφορική ιστορία, μια ιστορία από τα κάτω που ενδιαφέρεται να δώσει φωνή σε εκείνους και εκείνες που δεν έχουν, να διαρρήξει τις σιωπές και να αναδείξει κοινωνικά υποκείμενα που παρέμειναν στο σκοτάδι. Το τελευταίο βιβλίο της επικεντρώνεται στη στιγμή των μεγάλων μετασχηματισμών, την ώρα που οι συνέπειες της βραχείας διάρκειας έρχονται να συγκρουστούν με τον μακρύ χρόνο. Η μελέτη εστιάζει στην περίοδο του Εμφυλίου, διατρέχει όμως όλη τη δεκαετία του ’40, καθώς όπως ήδη γνωρίζουμε και όπως μας έχουν δείξει εργασίες όπως εκείνη της Ρίκης Βαν Μπούσχοτεν για το Ζιάκα Γρεβενών οι εμπειρίες αλλά και η μνήμη της δεκαετίας λειτούργησαν αξεδιάλυτα. Ξεκινάει από την εμπειρία της Αντίστασης, την Απελευθέρωση, τη Βάρκιζα, τη λευκή τρομοκρατία, για να φτάσει στον Εμφύλιο, στη στρατολόγηση αλλά και την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού και να καταλήξει στα χρόνια της «καχεκτικής δημοκρατίας».

Το «εργαστήριο» του Καταφυγίου

Η συγγραφέας μελετά αυτούς τους μετασχηματισμούς στο Καταφύγι, ένα ορεινό χωριό στα Αγραφα, το οποίο όμως στην πραγματικότητα λειτουργεί ως μετωνυμία για το σύνολο της χώρας· πίσω από την εμπειρία των κατοίκων του χωριού στοιχίζονται εκατοντάδες άλλες μαρτυρίες για την περίοδο και τους μετασχηματισμούς που συνέβησαν εντός της. Η Βερβενιώτη περιγράφει αυτόν τον κόσμο, όπως τον έχει γνωρίσει μέσα από τη μακρά ενασχόλησή της με την προφορική ιστορία, τις βασικές δομές του, τη θρησκευτική πίστη, τους άγραφους και γραπτούς κανόνες, τα έθιμα, τις αντιλήψεις του. Αναλύει την αγροτική ζωή, την εκπαίδευση, τη βία που αποτελούσε συστατικό στοιχείο της ζωής των ανθρώπων. Σκιαγραφεί ένα σύμπαν ακραίας φτώχειας, εν τέλει έναν κόσμο με τη δική του ηθική, μια ηθική όπως την όριζαν η οικονομία και η ανάγκη επιβίωσης για εκατοντάδες χρόνια. Περιγράφει αυτή την κοινωνία, όπως έχει παρατηρήσει και ο Πολυμέρης Βόγλης, διόλου εξιδανικευτικά, αλλά αναγνωρίζοντας τα τεράστια προβλήματα, τις ανισότητες και τους ανταγωνισμούς εντός της.

Ο καταλύτης για την αλλαγή της ζωής της κοινότητας ήταν ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, η Κατοχή και η Αντίσταση. Στη διάρκειά της οι αγρότες και οι αγρότισσες αυτού του ορεινού τόπου θα στρατευθούν στον κοινό απελευθερωτικό αγώνα και θα εκτιμήσουν τις αρχές που θα επιβάλουν οι αντάρτες, την ίδια ώρα που οι δεσμοί μεταξύ τους θα ενδυναμωθούν λόγω της εγκατάλειψης από το κράτος και της ανάγκης της επιβίωσης. Η δημιουργία μιας σχολικής εκπαίδευσης στη δημοτική γλώσσα, θεσμοί όπως η τοπική αυτοδιοίκηση ή η λαϊκή δικαιοσύνη, θα αποτελέσουν νέες εμπειρίες που θα χαραχτούν στο συλλογικό σώμα και θα είναι καθοριστικές για να προετοιμαστούν πλέον για τη συμμετοχή του στο «δεύτερο αντάρτικο», την ένταξη πολλών από τους άνδρες και γυναίκες χωρικούς στον Δημοκρατικό Στρατό. Η συγγραφέας περιγράφει όλη αυτή τη διαδικασία με έναν πυκνό τρόπο, απόρροια άλλωστε και της συνεχούς ενασχόλησής της με τη δεκαετία του ’40. Περιγράφει τις διαδικασίες στρατολόγησης αλλά και τις λιποταξίες και τις υποχρεωτικές στρατεύσεις, αναδεικνύοντας τα προβλήματα αλλά και τις ιδιαιτερότητες, λ.χ. την έμφυλη διάσταση, μια διάσταση που εκ των πραγμάτων υπήρξε καθοριστική για τη συγκρότηση αλλά και τις διαδρομές του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ).

Τι σήμαινε ο Εμφύλιος για τους κατοίκους στο Καταφύγι αλλά και γενικότερα για τον αγροτικό πληθυσμό της χώρας; Σε μεγάλο βαθμό σήμανε, κατ’ αρχάς, τη διάρρηξη του βασικού στοιχείου που για αιώνες συνείχε αυτές τις κοινωνίες, της αλληλεγγύης. Ο Εμφύλιος σήμαινε τη διάλυση των δεσμών εντός της κοινότητας, όχι απλώς την έλλειψη αλληλεγγύης, αλλά την εχθρότητα και την επιθετικότητα απέναντι στον άλλον. Από την άλλη πλευρά, διέλυσε μια άλλη βασική συνθήκη ζωής για αυτές τις κοινωνίες, την τοπικότητα. Οι περισσότεροι και οι περισσότερες από τον συγκεκριμένο αγροτικό πληθυσμό θα περνούσαν υπό κανονικές συνθήκες και όπως και οι πρόγονοί τους τη ζωή τους στον ίδιο τόπο, συχνά χωρίς να μετακινηθούν ούτε και στην πιο κοντινή πόλη. Ο πόλεμος, και ιδιαίτερα ο Εμφύλιος, αποτέλεσε την αιτία για τη διάρρηξη αυτής της συνθήκης σε μικρό και σε μεγαλύτερο επίπεδο. Εάν η ένταξη στον Δημοκρατικό Στρατό συνδεόταν με την έστω και σε μικρή κλίμακα μετακίνηση, η πολιτική της κυβέρνησης για τη δημιουργία νεκρών ζωνών, ώστε να μη βρίσκουν εφόδια και υποστήριξη οι αντάρτες, σήμαινε τη μετακίνηση εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων ξεριζωμένων από τα σπίτια τους στις κοντινές πόλεις. Είναι μια ιστορία που δεν έχει ακόμη γραφτεί, μια ιστορία που σήμαινε στην ολοκλήρωσή της το τέλος ενός ολόκληρου κόσμου και τη δημιουργία ενός νέου μεταπολεμικού. Δεν είναι ένα ελληνικό φαινόμενο. Μετά τον πόλεμο όλη η Ευρώπη βρέθηκε σε μια διαρκή κίνηση, με εκατομμύρια προσφύγων να μετακινούνται σε όλη της την έκταση, αυτά τα τεράστια καραβάνια που περιγράφει ο Τόνι Τζαντ. Στην ελληνική περίπτωση, ο Εμφύλιος, όπως αναδεικνύει η συγγραφέας, αποτέλεσε την κορύφωση αυτών των μετακινήσεων, ένας ολοκληρωτικός πόλεμος με την εμπλοκή των αμάχων. Στο τέλος του άλλοι βρέθηκαν πολιτικοί πρόσφυγες στις ανατολικές χώρες, άλλοι στις εξορίες και στις φυλακές, ενώ οι ανταρτόπληκτοι θα επέστρεφαν στα πολύ συχνά κατεστραμμένα χωριά τους, υπό νέες συνθήκες. Οι δρόμοι πια όμως είχαν ανοίξει και τα παιδιά τους, όπως παρατηρεί και η συγγραφέας, επρόκειτο να μετακινηθούν προς τα αστικά κέντρα οδηγώντας από τη μια στη μεταμόρφωση των πόλεων και από την άλλη στην ερήμωση της υπαίθρου.

Το βιβλίο της Τασούλας Βερβενιώτη είναι ένας ώριμος καρπός της πολύχρονης και συστηματικής σχέσης της με την προφορική ιστορία και παράλληλα της ενασχόλησής της με τη δεκαετία του ’40. Είναι ένα βιβλίο που προγραμματικά επιχειρεί να δώσει ορατότητα σε έναν πληθυσμό που ως τώρα έχει απασχολήσει ελάχιστα την ελληνική ιστοριογραφία, τους αμάχους, ενώ παράλληλα συνδέει την προφορική ιστορία με την αρχειακή έρευνα και γνώση. Και βέβαια, όπως και κάθε καλή ιστορική μελέτη, είναι ένα ρέκβιεμ για κάτι που έχει τελειώσει, κάτι που όσο κι αν μοιάζει, κάποτε, οικείο είναι πολύ διαφορετικό από το σήμερα. Ενα ρέκβιεμ για έναν κόσμο που χάθηκε, αλλά μέσα από τα χαλάσματά του μπορούμε να δούμε τα θεμέλια του δικού μας σύμπαντος, να αναζητήσουμε τις κληρονομιές, ιδεολογικές και υλικές, που άφησε, όπως αποτυπώνονται άλλωστε και στις αφηγήσεις των μαρτύρων του βιβλίου. Διαδρομές ανθρώπων, διαδρομές ενός ολόκληρου αιώνα που έμπλεξε μαζί μικρές και μεγάλες ιστορίες, σημαδεύοντας τις ζωές όλων μας. Το βιβλίο της Τασούλας Βερβενιώτη ιστορικοποιεί αυτές τις εμπειρίες και παράλληλα μας βοηθάει να αναλογιστούμε καλύτερα τι συμβαίνει γύρω μας, να δούμε ίσως με άλλα μάτια τους πολυάριθμους πρόσφυγες που έρχονται στη χώρα μας μέσα από τους δικούς τους ολοκληρωτικούς πολέμους, αυτούς τους χιλιάδες ανθρώπους που άφησαν το δικό τους χωριό για να βρουν ένα νέο Καταφύγι σε έναν άλλο τόπο.

Ο Β. Καραμανωλάκης είναι αναπληρωτής καθηγητής Θεωρίας και Ιστορίας της Ιστοριογραφίας, ΕΚΠΑ, πρόεδρος Διοικούσας Επιτροπής Ιστορικού Αρχείου ΕΚΠΑ