– Τι μουσική θα παίζατε για στρατιώτες στην Ουκρανία; – Μπαχ. Σημαίνει τα πάντα

Ανατρέχοντας στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν έχασε τη μητέρα του στη γέννα, τον αντιναζιστή πατέρα του στο ανατολικό μέτωπο και τη γιαγιά του σε στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μέκλενμπουργκ, χαρακτηρίζει τον εαυτό του «πρόσφυγα». Γι’ αυτό και ο τόνος στη συνέντευξη αλλάζει όταν αναφέρεται στους πρόσφυγες της Ουκρανίας, αλλά και τα παιδιά που εκτοπίζονται στη Ρωσία. Ενας από τους κορυφαίους αρχιμουσικούς και πιανίστες της εποχής μας, ο 83χρονος Κρίστοφ Εσενμπαχ, αφήνει χώρο στη συγκίνηση δίπλα στις αταλάντευτες θέσεις για τη στήριξη των αδυνάτων («κάποτε ήμουν εγώ ένας από αυτούς»), το ευρωπαϊκό ιδεώδες («περισσότερη Ευρώπη») και την εισβολή του Πούτιν («ποιος περίμενε ότι θα επιστρέφαμε στο 1945;»).

Η αίθουσα δοκιμών της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, όπου συναντιόμαστε, χώρεσε αρκετή από τη μαγεία που μεταφέρει όταν μιλάει για τον Μπαχ, τα νορβηγικά φιόρδ του Γκριγκ και τον τρόπο που διαβάζουμε τη ζωή μας μέσα από τα μεγάλα έργα της τέχνης.

Στην αυριανή συναυλία θα διευθύνετε την 5η Συμφωνία του Μπρούκνερ και το Κοντσέρτο για βιολοντσέλο και ορχήστρα του Ελγκαρ. Ποιος είναι ο κόσμος πίσω από αυτά τα έργα;

Το έργο του Ελγκαρ είναι από τα αγαπημένα μου, επειδή ακούς πάντοτε τον τσελίστα (σ.σ.: εν προκειμένω τον Αμερικανό Ζιλ Μπέιλι), χωρίς ποτέ να επισκιάζεται από την ορχήστρα. Ενας καθαρός ήχος που μιλάει στον ακροατή. Ο Μπρούκνερ, από την άλλη, είναι το μέγεθος, η γαλήνη, η υπαρξιακή αναζήτηση.

Ποιο είναι το συναίσθημα που θα προσπαθήσετε εσείς να αντλήσετε από την ορχήστρα;

Ας ξεκινήσουμε από τον Μπρούκνερ, τον οποίο πρωτάκουσα όταν ήμουν επτά ετών. Ο ενθουσιασμός που ένιωσα δεν έφυγε ποτέ. Ημουν μικρό παιδί, κι όμως έμεινα εκεί να ακούω επί μία ώρα αυτή τη μεγαλειώδη μουσική – χωρίς τον κίνδυνο που υπάρχει σ’ αυτές τις ηλικίες να σε πάρει ο ύπνος, για να αστειευτώ… Από τότε έχω διευθύνει όλες τις Συμφωνίες του, αλλά αυτή είναι ιδιαίτερη: είναι η μουσική που δημιουργεί μπροστά σου χώρο. Προέρχεται από τη θρησκευτική παράδοση, όπως γενικότερα η έμπνευση του Μπρούκνερ, αλλά ανοίγεται πέρα από αυτήν. Είναι ένας από τους λίγους κορυφαίους της συμφωνικής μουσικής μαζί με τον Μάλερ και τον Σοστακόβιτς. Και ένας συνθέτης «αγκιστρωμένος» στον κόσμο των μουσικών. Δίνει και παίρνει συνεχώς πράγματα. Οσον αφορά τον Ελγκαρ, είναι μια διαφορετική μουσική, απλή και ταυτόχρονα ουσιώδης χωρίς περιττολογίες.

Με τον Μπρούκνερ σάς συνδέει και το ντεμπούτο σας ως μαέστρου το 1972, οπότε διευθύνατε την 3η Συμφωνία του. Τι θυμάστε από εκείνη την εμπειρία;

Βρισκόμουν στο Αμβούργο και θυμάμαι πολλά. Ηταν η πρώτη φορά που έπρεπε να διαχειριστώ ένα τόσο μεγάλο έργο, αλλά κατέληξε επιτυχία και με έναν τρόπο σφράγισε τη σχέση μου μαζί του.

Η 5η Συμφωνία του ολοκληρώνεται με έναν θριαμβευτικό ήχο ύστερα από τη διάθεση απελπισίας. Είναι αυτός και ο δικός σας τρόπος να «διαβάζετε» τη ζωή;

Ακριβώς. Είναι ο μόνος τρόπος για να αντιμετωπίσω τη ζωή – με θετική σκέψη – και αυτό που χρειαζόμαστε στον ταραγμένο κόσμο όπου ζούμε.

Το αναφέρετε προφανώς σε σχέση με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και τις εικόνες που έρχονται από εκεί;

Ναι. Οι εικόνες μού θυμίζουν όσα είδα κι έζησα στη γενέτειρά μου, το Μπρεσλάου, αλλά και το ερειπωμένο Αμβούργο μετά το 1945. Κανείς δεν πίστευε ότι θα ξαναζούσαμε έναν τέτοιο πόλεμο. Ή ότι τα κίνητρά του θα αφορούσαν και πάλι έναν νέο τύπο αποικιοκρατίας, ιμπεριαλισμού και υποδούλωσης. Αυτόν που επιβάλλει δηλαδή ο Πούτιν.

Σ’ εκείνη την καταλυτική μεταπολεμική περίοδο χάνετε σχεδόν για έναν χρόνο την ικανότητα ομιλίας. Ηταν η μουσική που σας έβγαλε από τον λαβύρινθο;

Ημουν τόσο σοκαρισμένος από τον θάνατο και την αρρώστια που αντίκριζα μπροστά μου εκείνη τη στιγμή, ώστε ήταν σαν να είχα χάσει την ανάσα μου. Δεν μπορούσα να μιλήσω και φυσικά να εκφράσω τον εαυτό μου. Η ομιλία επανήλθε μέσω της μουσικής όταν μια θεία μου (σ.σ.: η Wallydore Eschenbach, ξαδέρφη της μητέρας του) με πήρε μαζί της και με έμαθε να παίζω πιάνο. Η μουσική με έβγαλε από το σκοτάδι.

Ποιος ήταν ο ήχος εκείνης της περιόδου;

Ο ήχος του τρόμου. Η μουσική ήρθε μετά κι έμοιαζε με έναν μανδύα που καλύπτει το σκότος. Ακόμη και τώρα έρχονται αναμνήσεις, αλλά πλέον δεν μοιάζουν αρνητικές. Εκείνη ήταν άλλωστε η περίοδος που έμαθα να εκφράζω το σοκ και τη χαρά της ζωής. Είναι αυτές οι εμπειρίες που με βοήθησαν στη δουλειά μου: να ανακαλύπτω το βάθος πίσω από την επιφάνεια.

Ξεκινήσατε, λοιπόν, τη διαδρομή σας όταν η Ευρώπη ήταν κατεστραμμένη. Ενίσχυσε αυτό το γεγονός την πίστη σας στην ενωμένη Ευρώπη;

Ακριβώς. Αυτό που αναζητώ έκτοτε είναι περισσότερη Ευρώπη. Δηλαδή περισσότερες αξίες του ουμανισμού, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του πολιτισμού και του ορθολογισμού.

Τι σημαίνει ότι ένας μαέστρος πρέπει να παίρνει ελευθερίες δείχνοντας παράλληλα σεβασμό προς τον συνθέτη; Πού μπαίνουν κάθε φορά τα όρια;

Ο συνθέτης δεν πρέπει να φεύγει ποτέ από τη μεγάλη εικόνα. Είναι πανταχού παρών. Αλλά όρια δεν υπάρχουν. Μπορείς να έχεις μια μεγάλη διαδοχική φράση σε μια σύνθεση και να δίνεις εσύ τις «ανάσες» που χρειάζεται για να «αφηγηθεί» όσα θέλει. Η ελευθερία στον Μπρούκνερ – όπως και στον ύστερο Σούμπερτ – βρίσκεται στην ανθρώπινη ανάσα.

Εχετε διευθύνει μεγάλο κομμάτι του κλασικού ρεπερτορίου. Ανακαλύπτετε κάθε φορά νέο έδαφος σε έργα που μπορεί να έχετε διευθύνει δεκάδες φορές, όπως του Μπετόβεν;

Πάντοτε! Συμβαίνει σίγουρα με τον Μπετόβεν, αφού αυτό είναι το παράδειγμα. Υστερα από την αυριανή συναυλία της Αθήνας, παρεμπιπτόντως πηγαίνω στην Πράγα, όπου θα διευθύνω την 9η Συμφωνία του. Ποτέ δεν διαβάζω ένα έργο από μνήμης – πώς δηλαδή ήταν στην προηγούμενη εκτέλεση. Με τον τρόπο αυτό ανακαλύπτω νέες μουσικές φράσεις ή μοτίβα. Και αυτό είναι το συναρπαστικό στη μεγάλη μουσική: ακριβώς ότι ανακαλύπτεις πάντα νέα πράγματα. Ας πούμε, όμως, ότι αυτό ισχύει για όλα τα μεγάλα έργα, όπως στη λογοτεχνία. Τα διαβάζεις σε διαφορετική ηλικία και αναθεωρείς την ίδια τη ζωή σου. Διαβάζεις την ίδια τη ζωή σου μέσα από τα έργα. Για εσάς ίσως είναι ο Ομηρος, για εμάς τους γερμανόφωνους είναι ο «Φάουστ» του Γκαίτε.

Οι δύο σημαντικοί μέντορές σας ήταν ο Τζορτζ Σελ και ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν. Για τον πρώτο μετράει ο τρόπος με τον οποίο η μουσική «αφηγείται» μια ιστορία, για τον δεύτερο ο τρόπος με τον οποίο μεταμορφώνεται σε πίνακα ζωγραφικής, σε ακουαρέλα. Διατηρείτε ακόμη αυτά τα μαθήματα για εσάς;

Ακριβώς. Οι μεγάλοι δάσκαλοι λειτουργούν σαν ένα ανοιχτό βιβλίο που υποδεικνύει πώς «διαβάζεις» τις ιστορίες των μουσικών συνθέσεων ή πότε πρέπει να κρατήσεις μετέωρη μια φράση. Ισχύει αυτό που λέτε για τον Φον Κάραγιαν, επειδή αντιμετωπίζει τη διεύθυνση όπως ένας ζωγράφος το χρώμα. Παρεμπιπτόντως, ήταν εξαιρετικός στη διεύθυνση του Μπρούκνερ. Κάθε φορά που τον ακούω εκεί είναι σαν να ανοίγεται μπροστά μου ένα τοπίο: η φύση, τα βουνά και οι οροσειρές. Ειδικά από τη στιγμή που στο έργο του Μπρούκνερ κυριαρχεί ακριβώς αυτό το τοπίο της γενέτειράς του: οι αυστριακές Αλπεις.

Ας υποθέσουμε ότι ένας νεαρός Ουκρανός περιμένει ένα σήμα από εσάς για να ξεκινήσει να σπουδάζει μουσική. Ποιο έργο ή συνθέτη θα επιλέγατε;

Τον Μπρούκνερ.

Και ας υποθέσουμε ότι δύο φίλοι ή στρατιώτες αποχωρίζονται λίγο πριν φύγουν για τον πόλεμο της Ουκρανίας. Ποιον συνθέτη θα διευθύνατε;

Τον Μπαχ. Σημαίνει τα πάντα. Για εμένα, αλλά όχι μόνο. Ετσι ξεκίνησα να παίζω πιάνο στην ηλικία των έξι. Νόμιζα ότι όχι μόνο τον άκουγα, αλλά ήταν σαν να «εισέπνεα» τη μουσική του.

Υπάρχουν έργα στα οποία θα θέλατε να επανέλθετε ή να «διαβάσετε» για πρώτη φορά;

Τις όπερες του Μπεργκ και την «Τέχνη της φούγκας» του Μπαχ.

Για τον Lang Lang

Θα ξαναέρθετε στην Αθήνα τον Ιούλιο για το Φεστιβάλ Αθηνών με τον Lang Lang, ο οποίος ξεκίνησε ως δική σας «ανακάλυψη». Θα διευθύνετε έργα των Γκριγκ και Τσαϊκόφσκι. Τι σημαίνουν για εσάς αυτές οι επιλογές;

Ο Γκριγκ ήταν ένας συνθέτης τον οποίο συμπαθούσα μέχρι ενός σημείου. Επισκέφτηκα όμως κάποια στιγμή τη Νορβηγία και την κατοικία του, όπου συνέθετε με θέα προς τα φιόρδ. Εκεί τον κατάλαβα και τον αγάπησα μια για πάντα. Είναι ένα άλλο παράδειγμα της μουσικής που γίνεται τοπίο, όπως λέμε για τον Μπρούκνερ.

Τι θυμάστε από την πρώτη συνάντησή σας με τον Lang Lang το 1999;

Ηταν στο μουσικό Φεστιβάλ της Ραβίνια, κοντά στο Σικάγο. Ημουν ο μουσικός διευθυντής και έλαβα μία ενημέρωση για έναν νέο μουσικό που είχε σπουδάσει στην Κίνα και τη Φιλαδέλφεια. Μπήκε μέσα κάποια στιγμή, ντροπαλός, μαζί με τον πατέρα του, και μου έδωσε μία λίστα με έργα από Μπαχ μέχρι Σοστακόβιτς. Επέλεξα μία σονάτα του Χάιντν σαν πείραμα. Αυτό που άκουσα ήταν πολύ ευγενικό και τρυφερό, όπως και τα έργα που ακολούθησαν: Μπετόβεν, Μότσαρτ, Μπραμς και Τσαϊκόφσκι. Δύο μήνες αργότερα ο πιανίστας που θα έπαιζε Τσαϊκόφσκι ακύρωσε τη συμμετοχή του λόγω ασθένειας και με ρώτησαν τι να κάνουμε. Η απάντηση ήταν εύκολη: «Παίρνουμε το αγόρι που έπαιξε στο πιάνο». Από εκείνη την περίοδο ο Lang Lang μού ζητούσε να του δείχνω πράγματα, γεγονός το οποίο πράγματι συνέβη.

Εχετε όντως τη φήμη ενός μαέστρου γενναιόδωρου προς τους μουσικούς. Ποιος είναι για εσάς ο ρόλος σας εκεί πάνω στη σκηνή; Ενός «καθοδηγητή» ή ενός «μεταφραστή»;

Νομίζω και τα δύο. Η μουσική είναι πάντοτε αινιγματική – έχει τα θαυμαστικά και τα ερωτηματικά της κι εμείς πασχίζουμε να απαντήσουμε στα τελευταία. Είναι σαν ένας διάλογος απ’ τον οποίο μαθαίνω κι εγώ πράγματα. Το κείμενο προσφέρει τα ερωτηματικά, πιθανότατα και τις «λύσεις», αλλά χρειάζεται πάντα ο διάλογος ανάμεσα στον μαέστρο, τους μουσικούς και το ακροατήριο.

«Μαζί για το Παιδί»

Η αυριανή συναυλία διοργανώνεται για τη στήριξη της ένωσης «Μαζί για το Παιδί». «Με αφορά προσωπικά επειδή επιστρέφω στην εποχή που ήμουν εγώ πρόσφυγας και “διωγμένος”. Κάποιος με βοήθησε όμως και δεν το ξεχνάω ποτέ. Θέλω κι εγώ να βοηθήσω με τον τρόπο που μπορώ. Η πρωτοβουλία της Κρατικής Ορχήστρας και η συνεργασία μου μαζί της μετράει ήδη από το 2020 και χαίρομαι απίστευτα καθώς πρόκειται για τους ανθρώπους που έχουν τη ζωή μπροστά τους: τα παιδιά. Κι εκεί δεν μπορεί κανένας να κάνει πίσω».

Στο πρώτο μέρος της συναυλίας ο βραβευμένος με Grammy τσελίστας Ζιλ Μπέιλι αναμετράται με το Κοντσέρτο για βιολοντσέλο και ορχήστρα του Εντουαρντ Ελγκαρ. Η σύνθεση έμελλε να είναι το τελευταίο μεγαλεπήβολο συμφωνικό έργο του Ελγκαρ, ενώ παραμένει μέχρι και σήμερα μία από τις πιο δημοφιλείς δημιουργίες του.