«Δεν υπήρξε ποτέ ενότητα νοημοσύνης και συναισθημάτων»

«Κατάγομαι από τα παιδικά μου χρόνια όπως από μια χώρα», λέει ένας στίχος του ποιητή Γιώργου Σαραντάρη. Ποια είναι λοιπόν η «χώρα» από την οποία κατάγεστε;

Γεννήθηκα σε καλύβα γιατί οι Γερμανοί είχαν κάψει το χωριό μου, δεν είχαν αφήσει τίποτε όρθιο. Μαρτυρικό χωριό στα Τζουμέρκα, Καταρράκτης το όνομά του. Ενα φτωχικό χωριό που είχε μόνο μαστόρους και κτηνοτρόφους. Μα ήταν πόλεμος αυτός; Ο πόλεμος γίνεται ανάμεσα σε δύο άρχουσες τάξεις, δεν είναι για να μακελεύεις φτωχούς ανθρώπους. Ακόμη θυμάμαι τη μάνα μου να φυτεύει κρεμμύδια στις στάχτες του καμένου μας σπιτιού και να μου λέει πως είμαστε «πυρόπληκτοι». Απαγορευόταν ν’ ακουστεί πως μας είχανε κάψει οι Γερμανοί, υπήρχε απόλυτη κυριαρχία αυτών που λέγονταν «γερμανοτσολιάδες». Σπίτια το χωριό μου απέκτησε μετά το 1960. Στην Κατοχή χάσαμε δύο αδέλφια μου, έτσι όταν γεννήθηκα πήρα το όνομα του ενός πεθαμένου μου αδελφού. Θα πρέπει να ήμουνα στην Τετάρτη ή την Πέμπτη Δημοτικού όταν έστειλε χρήματα η Φρειδερίκη και χτίστηκε το σχολείο. Ως τότε καθόμασταν στο πάτωμα, ποιο πάτωμα, σκέτο χώμα ήταν, ούτε θρανία δεν υπήρχαν, είχαμε μια πλάκα και πάνω της γράφαμε ό,τι μας έλεγε ο δάσκαλος. Ούτε βιβλία υπήρχαν.

Μπορεί ν’ ακούγονται στενόχωρα όλα αυτά, αλλά εξαιρετικά ενδιαφέροντα όπως είναι, θα ήθελε να μάθει κανείς τη συνέχειά τους.

Δεν ξέρω πώς, αλλά τα κατάφερα και μπήκα στο Γυμνάσιο, πρώτος μάλιστα. Ομως έπρεπε να κάνω ποδαρόδρομο τέσσερις ώρες τη μέρα – δύο ώρες πήγαινε, δύο ώρες έλα – γιατί το Γυμνάσιο ήταν σε μια γειτονική με το χωριό μας κωμόπολη. Οπως το χωριό μας είναι ορεινό, έπρεπε να περάσεις από χαράδρες και υψηλά οροπέδια με σταθερές βροχές, χιόνια και χαλάζι, φτάναμε μούσκεμα στο σχολείο. Πολύτιμο περιουσιακό στοιχείο, η μπαταρία για τον φακό. Φεύγαμε για το σχολείο χαράματα, στις 5.30, κι όταν επιστρέφαμε το απόγευμα είχε αρχίσει να νυχτώνει. Διαβάζαμε τα Σαββατοκύριακα γιατί δεν υπήρχε ρεύμα και η λάμπα πετρελαίου στοίχιζε. Για τις ελιές, τις πορτοκαλιές, τις λεμονιές και τα ψάρια ήξερα μόνο ό,τι είχα διαβάσει στα βιβλία. Ενα ψάρι ξέραμε μόνο, τον μπακαλιάρο, 17 δραχμές το κιλό. Χρόνια όχι μόνο πείνας, αλλά ασιτίας. Μιλάμε για έναν κόσμο που τα έβγαλε πέρα μόνος του χωρίς καμία βοήθεια. Δίναμε αβγά για να πάρουμε τετράδια, καρύδια για να πάρουμε παπούτσια. Περνούσανε δύο πολιτευτές κι αφήνανε από ένα δεκάρικο στο καφενείο του κάθε χωριού. Οποιος ήταν αντικυβερνητικός, τον συνελάμβανε η Χωροφυλακή και τον άφηνε ελεύθερο μετά τις εκλογές. Είναι η «χρυσή οκταετία» του Καραμανλή.

Ποιο ήταν το κίνητρο ώστε να θελήσετε να ξεφύγετε από αυτή την κατάσταση;

Το διάβασμα. Διάβαζα πάρα πολύ. Ενας ορειβάτης που είχε δημιουργήσει τον Ορειβατικό Σύνδεσμο, φεύγοντας, άφησε στο χωριό μια τεράστια βιβλιοθήκη. Η βιβλιοθήκη αυτή και το σχολείο έγιναν όλη μου η ζωή. Ολα τα άλλα ήταν πολύ άσχημα. Δεν υπήρχε κανενός είδους κοινωνική δραστηριότητα. Μόνο τα καλοκαίρια που επέστρεφαν στο χωριό όσοι είχανε φύγει και ζούσανε στην πρωτεύουσα, ξαναζωντάνευαν ένα έθιμο που κρατάει από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, τον χορό «καγκελάρι», που τον χορεύανε γύρω από την πλατεία. Εδωσα εξετάσεις και μπήκα στη Νομική Σχολή, έχοντας δει για πρώτη φορά τη λέξη «φροντιστήριο» στην Πλατεία Κάνιγγος. Οπως και τις λέξεις «φροντιστήριο αγγλικών» και «φροντιστήριο γαλλικών», εμείς λατινικά είχαμε μάθει. Πάμφτωχος όπως ήμουν, έπιασα δουλειά στην οικοδομή, δέκα μέρες μετά την εγγραφή μου στη Νομική Σχολή. Οικοδόμος σε ηλικία 19 χρονών, ανασφάλιστος, με 60 δραχμές την ημέρα, όταν βέβαια είχε δουλειά, γιατί δεν είχε πάντα. Θυμάμαι όλες τις πολυκατοικίες όπου δούλεψα για να χτιστούν. Μετά ήρθαν οι διώξεις, τρεις φορές στρατοδικείο, δύο φορές φυλακή, βασανιστήρια.

Θα μπορούσε να τα θεωρήσει κανείς όλα αυτά και ως συνέπεια όχι μόνο μιας πολιτικής στράτευσης αλλά και μιας ευρύτερα ιδεολογικής επιλογής;

Βεβαιότατα. Ανήκα σ’ ένα προοδευτικό φιλοσοφικό ρεύμα όπως αυτό του υπαρξισμού. Αγαπούσα και αγαπώ πάρα πολύ τον Αλμπέρ Καμί και τον Ζαν Πολ Σαρτρ. Δηλαδή δεν έχει νόημα η ζωή αν την επόμενη ημέρα δεν βγει ο ήλιος. Υπήρξε μια τεράστια ανακάλυψη και συγκίνηση για μένα το «θέμα» που πραγματεύεται ο Καμί στον «Μύθο του Σίσυφου», ότι πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ως έναν ευτυχισμένο άνθρωπο. Γιατί είχε έναν σκοπό, να σηκώνει την πέτρα, η πέτρα να πέφτει κι ο ίδιος να την ξανασηκώνει. Ενώ όλοι οι άλλοι ήταν νεκροί. Ο Καμί, ο Σαρτρ κι επίσης ο Μάο Τσε Τουνγκ, που επίσης έφερε κάτι ριζοσπαστικό στον κόσμο, ήταν, θα έλεγα, η θεωρητική τεκμηρίωση προκειμένου να ενταχθεί η γενιά μου στην Αριστερά.

Ποιο θα θεωρούσατε ένα από τα μεγάλα προβλήματα τόσο του σύγχρονου όσο και του παλαιότερου κόσμου;

Οτι δεν υπήρξε ποτέ ενότητα νοημοσύνης και συναισθημάτων. Από τη μια μεριά άνθρωποι υψηλής νοημοσύνης αλλά ταυτόχρονα νεκροί συναισθημάτων, «killers», μακελάρηδες, και από την άλλη άνθρωποι χαμηλής νοημοσύνης αλλά υψηλών συναισθημάτων. Και στη μια και στην άλλη περίπτωση, άνθρωποι «αλλοτριωμένοι», όπως θα τους έλεγε ο Καρλ Μαρξ, ενώ η μάνα μου η Κωνσταντίνα στο χωριό θα τους έλεγε «ανθρώπους χαλασμένους».