Η «επιστροφή» {LF}του Καζαντζάκη

Η επανέκδοση των έργων του Καζαντζάκη από τις εκδόσεις «Διόπτρα», σε μορφή πιο εκσυγχρονισμένη, πιο λειτουργική και με πολύ ενδιαφέρουσα σειρά εξωφύλλων, είναι αδιαμφισβήτητα άξια σχολιασμού. Αξια σχολιασμού είναι επίσης η απόφαση να εκδοθεί το άγνωστο έως τώρα μυθιστόρημα (ή μήπως σχεδίασμα, πρώτη γραφή μυθιστορήματος;) του Καζαντζάκη με τίτλο Ο ανήφορος, παρά κάποια εύλογα ερωτήματα που γεννιούνται, όπως «γιατί, άραγε, ο ίδιος δεν θέλησε να το εκδώσει;» Πάντως, η επιλογή των εκδοτών δείχνει να δικαιώνεται αν μη τι άλλο εμπορικά, αφού ο Ανήφορος πουλάει «τρελά». Φαίνεται ότι υπάρχει ένας κόσμος, ένα κοινό, που έλκεται πάντα από τη λογοτεχνία -ίσως και από τον βίο και την πολιτεία- του Καζαντζάκη, εξού και η γενικότερη αναβίωση του ενδιαφέροντος (εκδόσεις, αλλά και συνέδρια) για το έργο του. Προσωπικά, διάβασα σχεδόν όλον τον Καζαντζάκη στην εφηβεία μου, όπως και οι περισσότεροι από τη γενιά μου. Εκτοτε, τα λογοτεχνικά μου γούστα έχουν αλλάξει ριζικά, αλλά έτσι κι αλλιώς τα προσωπικά μου γούστα είναι απλώς… προσωπικά γούστα.

Ολα αυτά συνέπεσαν (συμπτωματικά ίσως, αφού πρόκειται για εγχείρημα που ξεκίνησε πριν από περίπου 35 (!) χρόνια) με την κυκλοφορία, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, του έργου ζωής του φιλόλογου ΒασίλειουΑ.Γεώργα, μαθητή του μεγάλου δάσκαλου Κριαρά, με τίτλο Γλωσσάρι στο έργο του ΝίκουΚαζαντζάκη. Στις 920μεγάλου σχήματος σελίδες του βιβλίου μπορεί κάποιος να αναζητήσει όλες τις κάπως (έως και πολύ) ασυνήθιστες ή ιδιωματικές λέξεις που χρησιμοποίησε ο Καζαντζάκης στα έργα του. Οπως γράφει ο καθηγητής ΜιχαήλΠασχάλης στον Πρόλογό του: «Ο λεξιλογικός πλούτος των έργων του Καζαντζάκη […] συνιστά έναν ανεκτίμητο γλωσσολογικό θησαυρό». Συγχρόνως όμως, συχνά «λειτουργεί ως εμπόδιο στην κατανόηση του περιεχομένου».

Στο βιβλίο του Β.Α.Γεώργα λοιπόν, υπάρχουν κάθε λογής λέξεις: από σχετικά πιο οικείες, και εν πάση περιπτώσει κατανοητές, μέχρι κάποιες (από την Οδύσσεια κυρίως, αλλά όχι μόνο) που ο αναγνώστης είτε απλώς δεν τις έχει ξανακούσει, είτε δεν είναι καν «αποκρυπτογραφήσιμες». Και όλα αυτά, συνοδευμένα από παραπομπές στο σημείο ή στα σημεία του έργου του Καζαντζάκη όπου συναντά κανείς την εν λόγω λέξη. Μέχρι και κύρια ονόματα ή/και τοπωνύμια τα οποία ο Καζαντζάκης αναφέρει παρεμπιπτόντως σε κάποια έργα του (κυρίως στα ταξιδιωτικά) βρίσκει κανείς στο βιβλίο του Γεώργα, και μάλιστα έτσι όπως εκείνος τα έγραφε ή τα πρόφερε.

Επιδόρπιο

Τι θα γίνει μ’ αυτό το φρικαλέο, βλαχοδημαρχικό επίθετο «επώνυμος», που έχει εισβάλει για τα καλά στη ζωή μας, και μάλιστα απλώνει όλο και περισσότερο τα πλοκάμια του; Ολοι οι άνθρωποι είναι επώνυμοι, αν εξαιρέσει κανείς… τους ανώνυμους. Μια χαρά κάναμε τη δουλειά μας μέχρι πριν από μερικά χρόνια με τα επίθετα γνωστός, διάσημος, κ.λπ. Και βέβαια, δεν υπήρχαν τότε επώνυμα ρούχα(!), αλλά απλώς «γνωστές μάρκες ρούχων». Ούτε σε εγκαίνια, σε παραστάσεις και σε θέρετρα σύχναζαν «επώνυμοι Αθηναίοι», αλλά απλώς «γνωστοί Αθηναίοι». Για να μην αναφερθώ και στο «ποιόν» πολλών από αυτούς που χαρακτηρίζονται «επώνυμοι» και χοντρύνει το πράγμα.