Ο Μεγάλος Πόλεμος {LF}στις αποικίες

Ας αφήσουμε κατά μέρος τη γεμάτη πικρίες και υποδορίως ρατσιστικά στερεότυπα συζήτηση περί του «ποιος είναι πάλι τούτος ο νομπελίστας;» ή «τι σόι όνομα είναι αυτό;» ή «τι διάολο σκαρφίστηκε πάλι η Σουηδική Ακαδημία;», κι ας επικεντρωθούμε σε αυτό το τελευταίο βιβλίο του Γκούρνα, εξαιρετικά μεταφρασμένο από την Κατερίνα Σχινά. Εχουμε εδώ τη μακρόσυρτη περιγραφή της ζωής μιας χούφτας καθημερινών ανθρώπων, απλών μουσουλμάνων ινδοαφρικανικής ή αραβικής καταγωγής, που οι ζωές τους συγκλίνουν σε μια παράκτια πόλη της πρώην γερμανικής και μετέπειτα αγγλικής αποικίας της Τανγκανίκας. Ανήκουν σχεδόν όλοι στο φυλετικό-πολιτισμικό αμάλγαμα των Σουαχίλι και μιλούν την ομώνυμη γλώσσα, μια lingua franca με ρίζες πρωτίστως στο αραβικό λεξιλόγιο και σύνταξη μπαντού – αυτή την τεράστια γλωσσική δεξαμενή που γέννησε χιλιάδες γλώσσες στην Υποσαχάρια Αφρική.

Η επιμήκης παράκτια ζώνη των Σουαχίλι ελεγχόταν από το Σουλτανάτο της Ζανζιβάρης πριν από τη συστηματική εγκατάσταση των Ευρωπαίων μετά το 1884 και την υπογραφή της περίφημης Συνθήκης του Βερολίνου, που διαίρεσε την αφρικανική ήπειρο σε ευρωπαϊκές ζώνες επιρροής. Η Ζανζιβάρη είναι η πατρίδα του Γκούρνα. Πρόκειται για τρία ευημερούντα νησιά, πολύ κοντά στην αφρικανική ακτή, που έγιναν αποικία του Σουλτανάτου του Ομάν, και κατέληξαν να συσσωρεύσουν αφάνταστο πλούτο βασισμένο στο μονοπώλιο της παραγωγής μπαχαρικών, στο εμπόριο ελεφαντόδοντου και ρινοκέρατου και κυρίως στο δουλεμπόριο. Τεράστια καραβάνια, ελεγχόμενα από άραβες εμπόρους με τον μισθοφορικό τους στρατό, οδηγούσαν στην ακτή πομπές δυστυχών νέγρων από τα βάθη της Αφρικής, που συχνά μεταπωλούνταν σε αραβικές χώρες, ακόμα και στην Αίγυπτο. Ετσι σταδιακά παρήχθη μια μεικτή φυλή, στην οποία προστέθηκε άφθονο ινδικό αίμα, από μεταπράτες και άλλους που μετανάστευσαν στην Τανγκανίκα, την Κένυα, την Ουγκάντα και τη Ροδεσία με ενθάρρυνση και των βρετανών αποικιοκρατών. Ο αδυσώπητα σκληρός κόσμος αυτών των ινδοαράβων εμπόρων περιγράφεται εδώ λεπτομερώς, αν και αποφεύγεται από τον συγγραφέα συστηματικά η αναφορά στο αραβικό δουλεμπόριο – το πρώτο ιστορικά, και το τελευταίο που κατάφεραν να ελέγξουν οι Ευρωπαίοι ύστερα από την υπογραφή σχετικών διατλαντικών συμφωνιών στα μέσα του 19ου αιώνα. Οι πολιτικές εμμονές περί του ευρωπαϊκού μονοπωλίου στο υπερωκεάνιο δουλεμπόριο φαίνεται πως πρέπει να συντηρηθούν αν πρόκειται να είσαι στη σωστή μεριά του άξονα της πολιτικής ορθότητας, που καθοδηγεί τις σημερινές βραβεύσεις.

Οι κεντρικοί ήρωες του βιβλίου ανήκουν «στης γης τους κολασμένους». Πρόκειται για γόνους πάμφτωχων, εξαρτημένων οικονομικά οικογενειών, για κακότυχους ορφανούς κ.λπ. Ο Χαλίφα, φερειπείν, με τον οποίο ανοίγει το βιβλίο, είναι γόνος ενός μεικτού γάμου, παιδί που παίρνει τα γράμματα και προοδεύει γρήγορα βρίσκοντας τον δρόμο του ως υπάλληλος άτυπων τραπεζών και εμπόρων – μοχθηρών, τσιγκούνηδων και δεινών εκμεταλλευτών. Παντρεύεται την Μπιν Ασα, ορφανή ανιψιά του εργοδότη του, που ωστόσο δεν θα του δώσει απογόνους, παρά τις τελετουργίες, τις επικλήσεις στον Αλλάχ και τα μάγια που υφίσταται. Κατά κάποιον τρόπο ο Χαλίφα είναι ο καλός Σαμαρείτης του βιβλίου, που θέτει υπό την προστασία του, εκτός από τη σύζυγό του, τα άλλα τρία κεντρικά πρόσωπα: Τον Ιλιάς, πάμφτωχο φυγά από το σπίτι του, που εντεκάχρονος ων περισώθηκε από έναν Ασκάρι – πολεμιστή Αφρικανό, μέλος της Schutztruppe, δηλαδή του γερμανικού εκστρατευτικού σώματος. O Ιλιάς μορφώθηκε σε ιεραποστολή, δούλεψε σε γερμανική φυτεία σισάλ και εντάχθηκε με το ξέσπασμα του Μεγάλου Πολέμου στο γερμανικό στράτευμα. Θα χαθεί, και τα ίχνη του θα βρεθούν μόνο στο τέλος του Δευτέρου Πολέμου – αν και καλύτερα να μην αποκαλυφθούν εδώ περισσότερα.

Ο Χαλίφα φυγαδεύει επίσης από τους βάρβαρους θετούς γονείς της και στη συνέχεια αναθρέφει και μορφώνει την Αφίγια, αδελφή του Ιλιάς. Το κορίτσι έχει ήδη μάθει γράμματα από τον Ιλιάς, αρέσκεται στη μάθηση και, παρά τις προκαταλήψεις του μουσουλμανικού γυναικείου πληθυσμού που την περιτριγυρίζει, θα ερωτευθεί και στη συνέχεια θα παντρευτεί τον νιόφερτο Χάμζα. Αυτός είναι και το κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου με βάση την έκταση που του αφιερώνεται. Εχει ομοίως ζήσει φριχτά παιδικά χρόνια, καθώς ο χρεοκοπημένος πατέρας του τον παραχώρησε ως δουλοπάροικο σε έναν μεγαλέμπορο καραβανιών και μαντρώθηκε στο πίσω μέρος ενός μαγαζιού, μέχρι να αποδράσει στα δεκαεπτά του και να ενταχθεί ομοίως στον γερμανικό στρατό. Τις περιπέτειές του στον Πόλεμο της Ανατολικής Αφρικής που συνεχίστηκε επί τέσσερα ολόκληρα χρόνια παρακολουθούμε καταλεπτώς εδώ. Από την οργάνωση, τα γυμνάσια και τις πορείες του γερμανικού στρατού, μέχρι την έλξη που ασκεί σε έναν αξιωματικό ο οποίος τον παίρνει ως ορντινάντσα του, του μαθαίνει γερμανικά μέχρι του σημείου να διαβάσει Σίλερ, αν και δεν τον κάνει τελικώς «γυναίκα του» όπως υπονοείται ότι συμβαίνει σε άλλους.

Θύματα και φρικαλεοτήτες

Ο πόλεμος περιγράφεται με μελανά χρώματα και με στοιχεία μάλλον διογκωμένα ως προς τον αριθμό των θυμάτων, τις φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν – σχεδόν αποκλειστικά από τους Γερμανούς – και την πολιτική της καμένης γης που οδήγησε σε μαζικούς λιμούς. Εχοντας κάποια γνώση των αφρικανικών πραγμάτων και ειδικότερα έχοντας προσκληθεί για σειρά διαλέξεων στο Πανεπιστήμιο του Νταρ ες Σαλάαμ, πιστεύω πως τα νούμερα μάλλον δεν βγαίνουν και η διάθεση για εύκολη ενοχοποίηση των Γερμανών υπερχειλίζει για άλλη μια φορά. Εύλογο ίσως για έναν συγγραφέα που φιλοξενήθηκε πλουσιοπάροχα από τους βρετανούς πρώην αποικιοκράτες και έκανε άνετη καριέρα ως καθηγητής του Πανεπιστημίου του Κεντ. Μάλιστα, αν και μέλος της άρχουσας τάξης της Ζανζιβάρης που έστελνε μαζικά τα παιδιά της για σπουδές στην αποικιοκρατική μητέρα Αγγλία, κατατάχθηκε πρόθυμα στους «πρόσφυγες», και το επιχείρημα αυτό τον ακολουθεί ως σήμερα στο σκεπτικό της Επιτροπής Νομπέλ και σε όλα τα βιογραφικά του.

Ο Χάμζα τραυματίζεται εξαιρετικά βίαια από έναν τρελαμένο και ζηλιάρη γερμανό αξιωματικό κατά την οδυνηρή υποχώρηση του στρατεύματος. Θα διασωθεί την έσχατη ώρα και θα αναρρώσει με πολλή φροντίδα σε μια γερμανική λουθηρανική ιεραποστολή στα βάθη της Τανζανίας. Μάλιστα, αναπτύσσει εξαιρετική σχέση με την οικογένεια του πάστορα μέχρι του σημείου να του δωρίσουν και ένα βιβλίο του Χάινε. Μετά την οριστική νίκη των Βρετανών και τη διάλυση των γερμανικών δικτύων επιρροής, περιπλανιέται πάμφτωχος και χωλός σε ποικίλες πόλεις ως την περιοχή των Μεγάλων Λιμνών. Τον ξαναβρίσκουμε στην ανώνυμη μεγαλούπολη όπου τον προσλαμβάνει το αφεντικό του Χαλίφα. Στο σπίτι του τελευταίου θα στεγαστεί κι αυτός μέχρι να ευοδωθεί ο έρωτάς του με την Αφίγια, η γέννηση του γιου του ταυτόχρονα με τον θάνατο της Μπιν Ασα και άλλα πολλά και μακρόσυρτα περί των οποίων δεν θα μαρτυρήσω κάτι παραπάνω. Απλώς οφείλω να πω ότι ίσως εδώ συγκεντρώνονται οι καλύτερες σελίδες του βιβλίου, και ο αναγνώστης δεν κουράζεται άλλο με γενεαλογικά θέματα, χρέη και πτωχεύσεις που έκαναν μάλλον στεγνές τις πρώτες εκατό σελίδες.

Εδώ θα διεισδύσει επιτέλους και λίγη δυστυχώς καλή τοπιογραφία, αν και ο Γκούρνα αντιστέκεται επιμελώς στην επίδειξη εύκολου εξωτισμού. Ωστόσο, πηγαίνοντας στους αντίποδες της «τροπικής εικονογραφίας», δηλαδή σε μια ρέουσα απλότητα, ο κύριος όγκος του βιβλίου στερεί από τον αναγνώστη κάποιες από τις χαρές της ζωής σε αυτά τα μήκη και πλάτη του πλανήτη. Αντ’ αυτών προτιμά μια ανθρωπολογικού τύπου διερεύνηση της καθημερινότητας στις παράκτιες πόλεις της σημερινής Τανζανίας [Μπαγκαμόγιο, Τάνγκα, Λαμού], και το κάνει καλά. Με άλλα λόγια, μαθαίνουμε πράγματα για την καθημερινότητα του αφρικανικού Ισλάμ και την ατμόσφαιρα της ζώνης των Σουαχίλι. Μαθαίνουμε ακόμα πολλά για τον άγνωστο αφρικανικό πόλεμο που έμεινε στη σκιά των μεγάλων γεγονότων της ευρωπαϊκής ηπείρου. Θα ξαναπώ ωστόσο ότι οι Βρετανοί αθωώνονται με μεγάλη προθυμία σε σχέση με τους αιωνίους κακούς Γερμανούς. Η βρετανική αποικιακή περίοδος μοιάζει καλή, «αναπτυξιακή» και εκσυγχρονιστική μέχρι τον αντιαποικιακό αγώνα και την ανεξαρτησία του 1961 που δίνονται συμπιεσμένα, βιαστικά και με σπουδή του τύπου «άντε να τελειώνουμε τώρα». Αυτή η διαδικαστικού τύπου συμπίεση των τελευταίων σελίδων αφήνει τον αναγνώστη με ανάμεικτα συναισθήματα.

Δεν θα αποφανθώ εδώ για το επάξιο ή μη της απονομής του Νομπέλ στον Γκούρνα, καθώς ένα και μόνο βιβλίο αποτελεί ανεπαρκές δείγμα γραφής, τουλάχιστον ως προς την ύψιστη λογοτεχνική διάκριση. Θα περιμένω τα επόμενα που μαθαίνω πως ετοιμάζονται. Ετσι κι αλλιώς έχουν απονεμηθεί τόσα απρόβλεπτα ή και «περίεργα» Νομπέλ τα τελευταία χρόνια, που η σκανταλιάρική διάθεση των βαρύθυμων αντιιμπεριαλιστών Σουηδών δεν με εκπλήσσει. Αν η μητρική σου γλώσσα είναι η αγγλική, αν ανήκεις στις πρώην αποικίες, αν μπορείς να υποστηρίξεις τον ρόλο του αυτόχθονα και κυρίως του πρόσφυγα ή αν μπορείς να επικαλεστείς τη μαγική λέξη «τραύμα», είσαι ήδη σε καλό δρόμο, αν όχι στον μοναδικό στις μέρες μας.

{1BSYG}Αμπντουλραζάκ Γκούρνα{1BSYG}{CR}{2BTIT}Αλλες ζωές{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Κατερίνα Σχινά{CR}Εκδ. Ψυχογιός, σελ 385{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 22,20 ευρ{4BTIM}ώ