Στη χρυσή ηλικία της αθωότητας

Το Ο Πλατέρο κι εγώ είναι ένα εξέχον ποιητικό πεζογράφημα της ισπανικής λογοτεχνίας, που έχει επιπλέον τις περισσότερες μεταφράσεις και επανεκδόσεις – προφανώς μετά τον Δον Κιχώτη. Στα καθ’ ημάς είχε ως τώρα δοθεί μόνο αποσπασματικά μέσα από εικονογραφημένες εκδόσεις. Μία από αυτές, με εικόνες του Χεσούς Γκαμπάν,  κυκλοφόρησε το 2006 (εκδ. Παπαδόπουλος) σε μετάφραση της Κλεοπάτρας Ελαιοτριβιάρη, η οποία υπογράφει και την παρούσα έκδοση. Οπως εξηγεί η ίδια στο επίμετρό της, είχε προηγηθεί μια άλλη,  επίσης εικονογραφημένη και αποσπασματική, το 1956, τη χρονιά που ο Χιμένεθ τιμήθηκε με το Νομπέλ Λογοτεχνίας.  Και οι δύο αυτές μεταφράσεις βασίστηκαν στην ισπανική έκδοση του 1914 με μόνο 63 επιλεγμένα κεφάλαια και την «προειδοποίηση» του Χιμένεθ, εν είδει προλόγου: «Τούτο το σύντομο βιβλίο, όπου η χαρά και η στενοχώρια είναι δίδυμες αδερφές […] είχε γραφτεί για… μήτε που ξέρω ποιον!… για όποιον γράφουμε εμείς οι λυρικοί ποιητές. Τώρα που απευθύνεται στα παιδιά, δεν αφαιρώ μήτε προσθέτω ούτε ένα κόμμα».

Το 1916 το έργο κυκλοφόρησε στην Ισπανία ολοκληρωμένο – 318 σύντομα κεφάλαια – με τον υπότιτλο Ανδαλουσιανή Ελεγεία 1907-1916.  Η μετάφραση και έκδοσή του στην ολοκληρωμένη του μορφή αποτελεί εκδοτικό γεγονός. Πρώτον, γιατί ένα εμβληματικό έργο της παγκόσμιας λογοτεχνίας μεταφέρεται στη γλώσσα μας ολοκληρωμένο και, δεύτερον, διότι έναν και πλέον αιώνα από τη συγγραφή του διαβάζεται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποκαλύπτοντας στον έλληνα αναγνώστη συνήθειες και συμπεριφορές ενός τόπου που στην αυγή του 20ού αιώνα μοιάζει σε πολλά με τον δικό μας. Διανθισμένος με μια ατμόσφαιρα χαρμολύπης, ο χαρισματικός λόγος του Χιμένεθ μάς κατακτά σε κάθε κεφάλαιο. Κι εδώ οφείλουμε τα τονίσουμε τη συμβολή της μετάφρασης. Η Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη μετέφερε ένα υψηλών προδιαγραφών κείμενο σε μια γλώσσα αντίστοιχη με το ύφος του πρωτοτύπου προσφέροντάς μας αλώβητη τη χιμενεθική περιπλάνηση στη «χρυσή ηλικία» της αθωότητας, με φόντο τους τόπους και τα τοπία της Ανδαλουσίας.

Στην παρούσα έκδοση – σκληρόδετη, καλαίσθητη και χωρίς εικόνες – τόσο η μεταφράστρια όσο και ο Εδουάρδο Λουθένα, ο οποίος υπογράφει τον διαφωτιστικό πρόλογο, κατεδαφίζουν τον «αστικό μύθο» που θέλει τον Πλατέρο να απευθύνεται σε παιδιά «περιορίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο το εύρος των πιθανών αναγνωστών του».  Πιστεύουμε με τη σειρά μας ότι «μεγάλα παιδιά» με βαθύτερες λογοτεχνικές αναζητήσεις θα το απολαύσουν επίσης, φτάνει να προσεγγίσουν τα μοτίβα που συνδέουν τα λυρικά κεφάλαια παρέχοντας ενδείξεις για το βαθύτερο νόημα του έργου.  Γιατί εδώ ο Πλατέρο, όσο κι αν περιγράφεται ως ένας μικρούλης ασημί γαϊδαράκος, στα μάτια του ποιητή-αφηγητή φαντάζει σαν παιδάκι. «Σαν κοριτσάκι» διαβάζουμε στο πρώτο κεφάλαιο, για να παρατηρήσουμε στη συνέχεια ότι εκτός από την αθωότητα και την τρυφερότητα το συμπαθές αυτό ιπποειδές διαθέτει δυνατότητες ανάλογες της ψυχής και του κόσμου των ιδεών που αυτή μεταφέρει.  Αλλωστε, η παρουσία της πεταλούδας κατά μήκος και κατά πλάτος του έργου σε αυτήν παραπέμπει, την απλή και τη σύνθετη, την αδιάλυτη και την αιώνια, μέσω μιας μεταβαλλόμενης διαδικασίας.

Απαλλαγμένη από στιχουργικούς περιορισμούς, η ποιητική πρόζα του Χιμένεθ θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μια λυρική αναδημιουργία της Ανδαλουσίας, του γενέθλιου τόπου του, στον οποίο επιστρέφει ως ώριμος ποιητής.  Βρίσκοντάς τον σε παρακμή, αναπολεί με νοσταλγία το παρελθόν συνθέτοντας έναν ύμνο στην αθωότητα της βουκολικής ζωής και της παιδικής ηλικίας. Περιδιαβαίνοντας με τον Πλατέρο τη γενέτειρά του, απαθανατίζει τη φύση, τους ανθρώπους και τις ντοπιολαλιές τους, όσα άλλαξαν κι όσα έμειναν, την αγνότητα και τη σκληρότητα, τις εναλλαγές των εποχών, τους κύκλους της φύσης και τα ιδεώδη που σαν «λευκές πεταλούδες» υπερβαίνουν τον θάνατο.

Το τέλος

Τρυφερός και προστατευτικός απέναντι στον Πλατέρο, ο αφηγητής του υπόσχεται μια αξιοπρεπή ταφή σε περίπτωση που πεθάνει πριν από εκείνον. «Εσύ δεν θα πας με την καρότσα του ντελάλη στο απέραντο έλος, ούτε στον γκρεμό πλάι στο μονοπάτι […] όπως τ’ άλλα γαϊδούρια τα καημένα, όπως τα άλογα και τα σκυλιά που δεν έχουν κανέναν να τ’ αγαπάει.  […] Ζήσε ήσυχος, Πλατέρο. Εγώ θα σε θάψω στα ριζά του μεγάλου στρογγυλού πεύκου στο περιβόλι της Πίνια, που τόσο σου αρέσει». Σ’ ένα άλλο κεφάλαιο διορθώνει ένα λήμμα λεξικού με ειρωνική αναφορά στον γάιδαρο γράφοντας στο περιθώριο ότι ο όρος πρέπει να χρησιμοποιείται για να περιγράψει τον ηλίθιο άνθρωπο που γράφει λεξικά. «Τον καλό τον άνθρωπο θα ‘πρεπε να λένε γάιδαρο! […] Αχ, μακάρι να ‘ξερε η όμορφη τριχωτή του κεφάλα ότι εγώ προσπαθώ ν’ αποκαταστήσω τ’ όνομά του, ότι εγώ είμαι καλύτερος απ’ αυτούς τους ανθρώπους που γράφουν λεξικά, σχεδόν το ίδιο καλός όσο κι εκείνος!».

Η ένθερμη έγνοια του ποιητή για τον Πλατέρο, σύμβολο ενός ανεξίτηλου παρελθόντος, αλλά και η σύγκριση στην οποία προβαίνει, υποδηλώνει ότι, τουλάχιστον στη λογοτεχνία, η διαφορά ανθρώπου-ζώου είναι μικρή και σίγουρα λιγότερο δογματική από ό,τι έξω απ’ αυτήν.  Ας συγκρατήσουμε, όμως, κι αυτές τις λέξεις:  «Είναι τόσο όμοιος μ’ εμένα, τόσο διαφορετικός από τους άλλους, που έφτασα να πιστεύω πως ονειρεύεται τα ίδια μου τα όνειρα». Ο απρόβλεπτος θάνατός του ζώου στα τελευταία κεφάλαια και η επανεμφάνιση της πεταλούδας ως απεικόνισης της μεταφορικής γλώσσας δείχνουν ολοφάνερα ότι ο Πλατέρο, που τόσο πιστά και υπομονετικά μετέφερε τις αναμνήσεις του ποιητή, εξακολουθεί να ζει μεταφέροντας στις μελλοντικές γενιές το άυλο βάρος της λογοτεχνικής δημιουργίας.

Ο Χουάν Ραμόν Χιμένεθ ανήκει στους λογοτέχνες που έζησαν μεγάλες απώλειες νωρίς στη ζωή τους. Ειδικά ο θάνατος του πατέρα του όταν ήταν ακόμη παιδί τον στιγμάτισε, αποκαλύπτοντάς του όμως αργότερα το λυτρωτικό δώρο της ποίησης και τον κόσμο που αυτή πρεσβεύει. Πολύ αργότερα, το 1956, λίγες ημέρες πριν από τη βράβευσή του με το Νομπέλ Λογοτεχνίας, πέθανε η αγαπημένη του σύντροφος. Συντετριμμένος από την ειρωνεία της μοίρας, δεν παρέστη στην απονομή. Δύο χρόνια αργότερα απεβίωσε και ο ίδιος στο Πουέρτο Ρίκο. Ηταν 77 χρονών.

{1BSYG}Χουάν Ραμόν Χιμένεθ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο Πλατέρο κι εγώ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφρ. Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, πρόλογος Εδουάρδο Λουθένα{CR}Εκδ. Καστανιώτη, {LF}σελ. 235{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ