Ενα έργο τέχνης στα κτίριά μας

Σε μια εποχή που κυριαρχεί η βαρβαρότητα του πολέμου, και ο καταιγισμός εικόνων που προβάλλονται ζωντανά από τα ΜΜΕ, εικόνες από πόλεις που μεταβάλλονται σε εφιαλτικές ερήμους με άταφα πτώματα, προσωπικά βρίσκω καταφύγιο και αναζητώ την ελπίδα στην τέχνη και στους δημιουργούς της. Επισκεπτόμενος πρόσφατα το Μουσείο Μπενάκη στην Πειραιώς και βγαίνοντας από την εξαιρετική έκθεση για την Αίθουσα Τέχνης Μέδουσα, θαύμασα για άλλη μια φορά πόσο ωραία έχει ενσωματωθεί στην είσοδο του κτιρίου το ψηφιδωτό του Γιάννη Τσαρούχη, με τίτλο «Το πνεύμα των μέτρων και των αναλογιών» (βλ. φωτό). Ενα έργο που πραγματοποιήθηκε το 1959, όταν ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης το παρήγγειλε για να κοσμήσει την αυλή του νέου του κτιρίου στον Λυκαβηττό. Το έργο αυτό πρόσφατα χαρίστηκε στο Μουσείο Μπενάκη από τα παιδιά του Κωνσταντίνου Δοξιάδη, αφού αποκολλήθηκε από το κτίριο. Αντίστοιχα εκείνη την εποχή ο Γιάννης Μόραλης φιλοτέχνησε τις όψεις από γιαννιώτικο μάρμαρο του εμβληματικού ξενοδοχείου Hilton, ενός από τα τοπόσημα της πόλης που υπογράφουν οι αρχιτέκτονες Εμμανουήλ Βουρέκας, Προκόπης Βασιλειάδης, Σπύρος Στάικος και Αντώνης Γεωργιάδης (βλ. φωτό).  Παρά τις επεμβάσεις που έχει υποστεί και υφίσταται στις ημέρες μας, η εικαστική αυτή επέμβαση στο κτίριο με εγχάρακτες συνθέσεις που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία του καλλιτέχνη με τους αρχιτέκτονες παραμένει αναλλοίωτη. Ο Μόραλης ήταν ο κατ’ εξοχήν εικαστικός που συνεργάστηκε με αρχιτέκτονες και την κεραμίστρια Ελένη Βερναδάκη πραγματοποιώντας ικανό αριθμό έργων σε πολλά κτίρια, σε τράπεζες, σε ξενοδοχεία όπως στο Μον Παρνές, κ.λπ.

Η τάση αυτή δεν αφορά μόνο τη σύγχρονη διεθνή αρχιτεκτονική. Κρατάει από πολύ παλιά και όλοι γνωρίζουμε ανάλογα ιστορικά παραδείγματα από την αρχαία Κνωσό και τη Θήρα, την Πομπηία και τα αναγεννησιακά κτίρια, και βέβαια ακόμη και από τις απλές δικές μας κατοικίες. Το Σπίτι με τις Καρυάτιδες στην οδό Ασωμάτων είναι σε όλους γνωστό, όπως και το μοναδικό Σπίτι του αγρότη Αλέξανδρου Ροδάκη στον Μεσαγρό της Αίγινας με τα δικά του γλυπτά στις γωνίες του δώματος, που πρόσφατα συντηρήθηκε υποδειγματικά από τον αρχιτέκτονα Διονύση Σοτοβίκη.

Το ενδιαφέρον είναι ότι από τα τέλη της δεκαετίας του ’50, που ξεκινά κατά κάποιον τρόπο η αποκαλούμενη «αρχιτεκτονική άνοιξη», οι όποιες εικαστικές παρεμβάσεις αποκτούν έναν μόνιμο χαρακτήρα στο σώμα του κτιρίου, προβλέπονται από το στάδιο της αρχιτεκτονικής μελέτης και εντάσσονται σε κατάλληλες θέσεις τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό των κτιρίων, όπου προσφέρουν αισθητική απόλαυση στους χρήστες και ταυτόχρονα αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία αναγνώρισης των κτιρίων, που μετατρέπονται σε ενδιαφέροντα τοπόσημα στην πόλη. Ακόμα και σε συνοικιακές πολυκατοικίες τη δεκαετία του ’60 έχουμε χαρακτηριστικά δείγματα εικαστικών επεμβάσεων στις όψεις. Ανάλογα παραδείγματα παραθέτει ο  αρχιτέκτονας Πάνος Εξαρχόπουλος, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΔΠΘ, σε σχετικό του άρθρο με τίτλο «Οταν η τέχνη συναντά την αρχιτεκτονική», όπου αναφέρεται στη συνεργασία του ζωγράφου-χαράκτη Θανάση Εξαρχόπουλου με τον αρχιτέκτονα Σάββα Κουρούκλη. Ο Εξαρχόπουλος υλοποιεί εικαστικές παρεμβάσεις, με τη μορφή ανάγλυφων αφαιρετικών συνθέσεων, σε μεγάλες κατακόρυφες επιφάνειες της πρόσοψης μεσοαστικών πολυκατοικιών (βλ. φωτό).

Ενδεικτικά θα ήθελα να αναφερθώ σε γνωστές συνεργασίες εικαστικών και αρχιτεκτόνων, εκτός όσων εμφανίζονται στις φωτογραφίες, όπως: Ο Πάρις Πρέκας και ο Θόδωρος Παπαδημητρίου που συνεργάστηκαν με τον αρχιτέκτονα Σθένη Μολφέση στις όψεις του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών και στο κτίριο των Ολυμπιακών Αγώνων αντίστοιχα. Η Βάνα Ξένου σε συνεργασία με τον Γιάννη Κίζη στη στοά του City Link. Ο Δημήτρης Φατούρος με δικό του έργο στην πολυκατοικία στην οδό Πατησίων που ο ίδιος σχεδίασε.

Συμπληρωματικά και σύμφωνα με το άρθρο του Πάνου Εξαρχόπουλου θα πρόσθετα ακόμη και τους εικαστικούς Ιάσονα Μολφέση, Κλέαρχο Λουκόπουλο, Γιάννη Παππά, Φρόσω Μιχαλέα, Νέλλα Γκόλαντα, Μιχάλη Κατζουράκη, Γιάννη Μίχα και επίσης τους αρχιτέκτονες Κώστα Κιτσίκη, Ρέννο Κουτσούρη, Κωνσταντίνο Καψαμπέλη, Κλέωνα Κραντονέλλη, Σπύρο Στάικο, Ιάσονα Ρίζο, Νίκο Βαλσαμάκη, Κωνσταντίνο Δεκαβάλλα, Βασίλη Γρηγοριάδη, Αλέξανδρο Καλλιγά, Κυριάκο Κυριακίδη, Σέβα Καρακώστα, Αλέξανδρο Τομπάζη, Νίκο Χατζημιχάλη, Κυριάκο Κρόκο και άλλους.

Επικεντρώνομαι μόνο στα ιδιωτικά έργα και δεν αναφέρομαι στα έργα τέχνης για τον δημόσιο χώρο που υπάγονται σε άλλες αμφισβητούμενες διαδικασίες και νομοθεσίες, με επιτροπές, διαγωνισμούς κ.λπ.

Επηρεασμένος από το πνεύμα εκείνης της εποχής και κυρίως από τον Δημήτρη και τη Σουζάνα Αντωνακάκη που σε συνεργασία με τον γλύπτη Γιώργο Χουλιαρά ενέτασσαν έργα ακόμη και σε βιοτεχνίες σε υποβαθμισμένες περιοχές (βλ. φωτό), επέλεξα και εγώ από τα πρώτα χρόνια της επαγγελματικής μου διαδρομής ανάλογες συνεργασίες με τον ίδιο γλύπτη και άλλους εικαστικούς, όπως με τον Σταύρο Μπονάτσο, εντάσσοντας οργανικά έργα τέχνης στις δουλειές μου. Δεν ήταν εύκολο να πείσω τους ιδιοκτήτες, αλλά μετά την ολοκλήρωσή τους έγιναν αποδεκτά και σηματοδότησαν μια συγκεκριμένη εποχή.

ΝΕΑ ΕΡΓΑ. Επανέρχομαι σήμερα, που μετά την κρίση φαίνεται να ανοίγει μια εποχή όπου σημαντικά έργα και επενδύσεις ξεκινούν και ανακοινώνονται πανηγυρικά, όπως το Ελληνικό, ο Πύργος του Πειραιά, πλήθος ξενοδοχείων και άλλα ιδιωτικά έργα, αλλά δεν ακούγεται κάτι για ένταξη έργων τέχνης. Βιώνουμε μια εποχή που στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, που ακόμη κυριαρχεί, η αρχιτεκτονική είναι απρόσωπη και τα κτίρια ακροβατούν με γεωμετρικές αναζητήσεις και υπερβολές που δεν προκαλούν συγκίνηση αλλά εντυπωσιασμό. Η ενσωμάτωση έργων τέχνης μέσα από τη συνεργασία εικαστικού και αρχιτέκτονα εξασφαλίζει στα κτίρια μια ταυτότητα, τα κάνει να ξεχωρίζουν και παράλληλα αναβαθμίζουν και τον δημόσιο χώρο. Ακόμη και στις αμέτρητες νέες κατοικίες στον αστικό ιστό αλλά και στην επαρχία και την εξοχή, αξίζει τον κόπο να διατεθεί ένα πολύ μικρό σχετικά ποσό σε σχέση με τον συνολικό προϋπολογισμό των έργων, για την ενσωμάτωση έργων τέχνης, κάτι που εκτιμώ ότι είναι απόλυτα εφικτό.

Ιδιοκτήτες και αρχιτέκτονες ας βάλουμε σαν στόχο την υλοποίηση τέτοιων πρωτοβουλιών και να αναδείξουμε τους δικούς μας σημαντικούς έλληνες εικαστικούς, έχοντας σαν σύνθημα το «Ας εντάξουμε ένα έργο τέχνης στα κτίριά μας».

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί εδώ και ένδεκα χρόνια τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία