«Η συγγραφή είναι η μόνη τέχνη που προϋποθέτει απολύτως τους άλλους»

Αν το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» συνιστά τη συγκλονιστικότερη αναγνώριση του γεγονότος πως για να αντικρίσεις, ή μάλλον για να ζήσεις το θαύμα, χρειάζεται να έχεις προετοιμαστεί μέσα σου για κάτι αντίστοιχο, άλλο τόσο καταστρατηγεί την πεποίθηση πως δεν υπάρχει θαύμα που να διαρκεί περισσότερο από τρεις μέρες, αφού μέσα σε σχεδόν εξακόσιες σελίδες – όσες είναι η έκταση του μυθιστορήματος – τεκμηριώνεται πως ένα «θαύμα» μπορεί να διαρκέσει ακόμη και αιώνες. Οσους τουλάχιστον κρατήθηκε ζωντανή μια γλώσσα σε μια περιοχή της Ηπείρου, που για όποιον θα τη χαρακτήριζε ως ιδιόλεκτη ο Σωτήρης Δημητρίου απαντά κατηγορηματικά ότι πρόκειται για μια «εικονοφόρο, ποιητική γλώσσα, για απλά ποιητικά ελληνικά». Υποψιάζεται κανείς πως αν προτάθηκε στον Δημητρίου να συνοδεύσει με ένα «γλωσσάρι» το μυθιστόρημά του, θα απέρριψε μετά βδελυγμίας την πρόταση αφού θα ήταν σαν να γνώριζε πως η συγκεκριμένη γλώσσα είναι μια γλώσσα νεκρή, ενώ το βιβλίο του είναι γραμμένο με τη φρεσκάδα, την αμεσότητα και τη ζωηρότητα μιας γλώσσας που δεν έπαψε ούτε για μια στιγμή να είναι ζωντανή. Και αν μοιάζει σήμερα περιορισμένη σε μια στενή λωρίδα γης, υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο να επιστρέψει ως μια γλώσσα οικουμενική. Οι λογαριασμοί μας με τον χρόνο σε σχέση με τη γλώσσα όπως μας τους δημιουργεί ο «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» είναι τελείως διαφορετικοί σε σχέση με τους λογαριασμούς που είχαμε ως τώρα έστω κι αν μας τους είχαν δημιουργήσει ο Σολωμός και ο Παπαδιαμάντης.

«Το μυθιστόρημα “Ουρανός απ’ άλλους τόπους” ίσως να δυσκολεύει ορισμένους που θεωρούν γλώσσα, την επιφανειακή, διεκπεραιωτική χρήση της. Ηταν άγνωστη στη χωριάτισσα η αόριστη και νεφελώδης διατύπωση. Ακόμα και ψυχικές και πνευματικές λεπταποχρώσεις τις εξέφραζε με εικόνα. Σπανίως πια στις μέρες μας το αυτί μας εκπλήσσεται – στους δε λογίους και λογοτεχνικούς κύκλους σπανιότερα. Μόνο στις ποικίλες κοινωνικές παρυφές, θα ακούσεις πια εκπληκτικό λόγο. Που όμως κι αυτός δεν έχει τη δροσιά και την αφέλεια του δημώδους. Μια γυναίκα αυταρχική, ευνουχιστική στα ορεινά χωριά της Ηπείρου θα την έλεγαν και στραγγαρχίδω. Ετσι ακριβώς επέδρασε η εκπαίδευση στους υπηκόους του κρατικού μορφώματος. Ας αναφέρουμε – για την παραστατικότητά τους – και μερικούς ακόμα χαρακτηρισμούς γυναικών. Μοναχοκοιτάρω, φουρομύτω, αλαφροπαλάτζα, βαθοκοίλω, μεγαλοπενιούσω, αλετροπόδαρη, ξινολειτουργιά, λεπροκάμαρη, παρουσία, ηλιοκατέβατη, κολοκυθομάγουλη, πρήσκω, γλυφοσάγανη, κιτερόκωλη. Ακόμα, μονεμβασένια έλεγαν την πολύ όμορφη, την ανθισμένη εκ της Μονεμβασιάς που θεωρούσαν πως ήταν γεμάτη λουλούδια. Και πετρίτα την έξυπνη απ’ το πουλί πετρίτης που είναι έξυπνο και ζωηρό.

Οπως βλέπουμε, σπάνια “σου χρωστούσαν καλό λόγο” οι χωριανικοί άνθρωποι. Αλλά ακόμα και ο ψόγος τους προσέδιδε στα άσχημα νοστιμιά. Φαντάζομαι πως ο Σολωμός ευχαρίστως θα έδινε τον οβολό του για λέξεις της Ηπείρου. Ευτυχώς δε που είχε δασκάλες τις Ζακυνθινές και όχι το ελληνικό σχολείο. Οι θείες μου – η Λίκα και η Πήγια που πολλά τους οφείλει ο ουρανός -, η μητέρα μου Αλέξω, αλλά και άλλες χωριανές μου όπως η παπαδιά η Δημητρούλα, με μια-δυο τάξεις στο σχολείο, ό,τι και να ‘λεγαν σου δημιουργούσαν ακουστική ευφροσύνη. Το βιβλίο είναι πρωτίστως ακουστική ευχαρίστηση – γι’ αυτούς βέβαια που έχουν την υποδοχή – χαραγμένη σε λέξεις. Εστω αυτό το λίγο που μπορεί να μεταφερθεί απ’ την προφορική ολότητα. Μια μορφή πεζοτράγουδου χωρίς την πλήξη και το μανικοτράβηγμα της βoούσης ποιητικότητας καίτοι ο λόγος του είναι ποιητικός. Ευτυχώς – επί του γλωσσικού – που οι γυναίκες αυτές δεν πήγαν στο σχολείο, αν και ο καημός τους ήταν που δεν πήγαν σχολείο. Ιδίως για την κεντρική αφηγήτρια, την Αλέξω, είναι μια απ’ τις μεγάλες πίκρες της ζωής της. Πάμπολλες φορές βρήκα την αλφαβήτα απ’ το χέρι της σε περιθώρια εφημερίδων.

Με την έντονη επιφύλαξη πως μπορεί να κάνω λάθος ας ανιχνεύσουμε τις πηγές αυτής της γλωσσικής ανθήσεως. Πρώτα πρώτα είχαν αβίαστη δασκάλα την πάντοτε ολόγυρά τους φύση. Επλασαν τη γλώσσα κατ’ αναλογία της και ως αντιγύρισμα στο θάμβος της. Ακουγες επί παραδείγματι τις γυναίκες στο χωριό μου να λένε, “το ταχυό είναι η αράδα μου”. Εννοούσε πως είναι η σειρά της να βοσκήσει τις αίγες του χωριού αντάμα με κάνα δυο άλλες».

Ακόμη και για τον πιο ανυποψίαστο ή μάλλον τον πιο αμαθή, δεν είναι δύσκολο να εννοήσει, ή μάλλον υπάρχει μια ενδιάθετη προετοιμασία μέσα του, ώστε να αισθανθεί πως οι ήχοι της φύσης είναι δυνατόν να συγκροτήσουν μια «γλώσσα» που αποκρυπτογραφίσιμη σε μπάζει κατά έναν ανεξαγόραστα πνευματικό τρόπο στο μυστήριο της ύπαρξης.

«Γέμιζε το χωριό κατά την επιστροφή τους το δειλινό από ιλαρούς ήχους. Για μένα ως παιδί, που πήγαινα τα καλοκαίρια στο χωριό, ήταν μια ακουστική πανδαισία. Τα κυπριά τους – ασημόηχες καμπανούλες – τα βελάσματά τους, και κυρίως οι γλυκόηχοι προσωδία των γυναικών. Απ’ το έμπα του χωριού αμέσως οι γίδες σκορπίζονταν σε κοπαδάκια, κοπαδάκια και έτρεχαν ολόχαρες για τα σπίτια τους. Δεν ξεχώριζες αμέσως τους ήχους, τόσο ομοίαζαν τα βελάσματα με τις γυναικείες φωνούλες.

Γυναικείο θέατρο ήχων

Το βιβλίο λοιπόν χτίστηκε απ’ τη νοσταλγία ενός – γυναικείου κατά βάσιν – θεάτρου ήχων. Λέω για τις γυναίκες γιατί αυτές κυρίως έπλασαν τη γλώσσα, αυτές είχαν στους ώμους τους το χωριό – τα ανήμπορα μέλη του, τα παιδιά, τους γερόντους. Κατά δε πλήρη σημερινή αντιστροφή ο γέροντας είχε την πρωτεύουσα θέση στην κοινότητα. Οι άντρες κατά κανόνα ήταν στην ξενιτιά όπου εκεί εκτός των άλλων ασθένησε η πηγαία ροή της γλώσσας τους. Ολα τα έφτιαχναν οι γυναίκες με τα χέρια τους. Ρούχα, τροφή, σκεπάσματα, αμπέλια. Εκαναν ως και το ξύλο μαλλί όπως έλεγαν. Τον σπάρτο εκ του οποίου έφτιαχναν τα σπαρτίκοβα σκεπάσματα.

Στο βιβλίο είναι απανταχού παρούσα αυτή η συνεχής πάλη της βιωτής. Οι δεξιότητες του χεριού τους και οι δεξιότητες της γλώσσας ήταν σε συνεχή αμφίδρομη σχέση. Οι νέες δεξιότητες έπλαθαν νέες εκφράσεις για να τις εικονίσουν και οι νέες εκφράσεις οδηγούσαν σε νέες δεξιότητες. Χειρότευκτη ζωή γι’ αυτό κι ο ένας πόλος της γλώσσας τους πηγάζει σχεδόν απ’ το σώμα τους, τέτοια απτότητα έχει. Εδώ να σημειώσουμε πως ως δημιουργοί της ζωής τους, ήταν τόσο ριζωμένη η ατομική και συλλογική αυτοπεποίθηση που δεν ένιωθαν ούτε κατά κεραία αίσθημα ανωτερότητος ή κατωτερότητος έναντι οιουδήποτε αλλοεθνούς. Κατά βοούσα αντιστροφή με το σήμερα. Και βέβαια οι άπειροι κρυσταλλώδεις, αινιγματικοί ήχοι της φύσεως τροφοδοτούσαν τον άλλον πόλο της γλώσσας τους, τον σχεδόν μεταφυσικό, μυστικό, εκθαμβωτικό.

Κι αυτήν τη γλωσσική ολότητα περιέβαλλε το ουράνιο τόξο – το ζωνάρι του Θεού καθώς έλεγαν – μιας ταπεινής, νόστιμης, και άμεσα παρηγορούσης θρησκευτικότητος. Ευτυχώς ποιητικής και άλογης για να φωτίζει το εσαεί σκοτάδι της υπάρξεως. Αλλά και τα λαχταρίσματα, τα ψυχικά νύγματα, οι τρεμούλες απ’ τα ισκιώματα, τα πειρασμικά και τους βρικολάκους. Γύρω τριγύρω απ’ το χωριό ήταν η ζώνη της επικράτειάς τους. Δεν είχε επιπέσει ακόμα ο “ορθολογισμός” της σχολικής εκπαιδεύσεως που αποχύμωσε, συρρίκνωσε, στέγνωσε και εν τέλει απομάγευσε τις ψυχές και τη γλώσσα.

Το πρώτο πρώτο που έκαναν οι γυναίκες το ταχυό μαζί με τις δουλειές τους ήταν να διηγηθούν τα όνειρά τους. Τα ήνορα όπως τα έλεγαν. Αλληλοεισχωρούσε συνεχώς η γλώσσα τους από το μυστηριακό και άρρητο στο σωματικό και πρακτικό. Δεν ήταν η γλώσσα τους ένας απλός κώδικας ανταλλαγής πληροφοριών αλλά μια πηγή μυστήριας προελεύσεως που άρδευε βαθύτατα τις ψυχές τους και εν ταυτώ τις ελάφρωνε. Η ποιητική διατύπωση εκ μέρους τους ενός κακού, αφαιρούσε τη δύναμή του, σχεδόν το εξάχνωνε. Ας φανταστούμε – απ’ τον θύλακο που επιβίωσε στο χωριό μου – τι γλώσσα θαυμαστή θα άκουγαν οι άνθρωποι που ζούσαν προ της Επαναστάσεως του 1821».

Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μιλάει συνειδητά τη γλώσσα και να μην έχει αναρωτηθεί κατά πόσο η γλώσσα αυτή είναι στο ύψος μιας αδήριτης προσωπικής ανάγκης ή αποτέλεσμα μιας επιρροής του περιβάλλοντος χώρου του, εν πολλοίς δηλαδή μια γλώσσα φτιαχτή. Ο «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» φαίνεται να ξεκαθαρίζει μια για πάντα αυτή την ακανθώδη διερώτηση.

«Αλλά ήρθε το κρατικό μόρφωμα και αντί να θέσει άξονα της εθνικής ζωής τον θάλλοντα δημώδη πολιτισμό, καλούπωσε τη γλώσσα και τις ψυχές στα τρομοκρατικά σχολεία του. Αλλά και οι απλοί άνθρωποι αποδείχτηκαν δυστυχώς μωρόπιστοι και ευεπίφοροι στη χειραγώγησή τους. Ακρως ενδεικτικά στο χωριό μου πούλησαν τις εγχάρακτες, ξύλινες σφραγίδες που σταύρωναν και ιερουργούσαν το ψωμί τους, στους εμπόρους για τα σαλόνια της χύδην μάζας των πόλεων. Περιφρόνησαν ακόμα και το ύψιστο δημιούργημά τους, το δημοτικό τραγούδι που το λοιδορούσαμε τις περασμένες δεκαετίες με εθνική ομοψυχία ως βλάχικα. Και αντικατέστησαν τα βλάχικα με τα σημερινά εμετικά – πάλι ενδεικτικά – δράσεις, καλή συνέχεια και εσχάτως καλή απόλαυση.

Αλλά δεν εξαιρώ τον εαυτό μου, λίγο-πολύ πέσαμε όλοι στην παγίδα, της – μακράν της ψυχής μας – ψευτομορφώσεως. Επενέβην κι εγώ στον “Ουρανό” διορθωτικά. Αντικατέστησα εν τη αφελεία μου, μεταξύ άλλων, και μερικές νοστιμότατες παρηχήσεις του ήτα με το έψιλον. Λέει η Αλέξω με το αλάθητο περί του ωραίου αισθητηρίου της, της ήλεγε, της ήφερνε, κι εγώ το έκανα της έλεγε, της έφερνε. Διόρθωσα τους αιώνες.

Τη σχεδόν τελετουργική ζωή και τη γλώσσα των χωριανικών ανθρώπων την άλλαζαν και τη σμίλευαν, όπως το χαλίκι η ακροποταμιά, αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα οι αιώνες. Δεν άλλαζαν κάτι εμπροθέτως – τα άφηναν στην ανάγκη και στον καιρό, ελάχιστον, κατ’ ελάχιστον. Αλλαγές αθόρυβες, αβρές χωρίς βιασύνη. Σχεδόν φυσικά μεγέθη, βουνά οι άνθρωποι, άλλαζαν στάλα στάλα. Δεν είχαν την άτσαλη ανυπομονησία των ψευτοεγγραμμάτων. Βουρλοαίγες θα τους χαρακτήριζαν οι χωριάτες.

Ολοι βέβαια στο χωριό μιλούσαν ωραία επειδή δεν το ‘καναν με πρόθεση, ούτε είχαν επίγνωση. Η βάση της γλώσσας ήταν κοινή, αλλά η ιδιοπροσωπεία πάντα χαράσσει – και στη γλώσσα – το δικό της μονοπάτι. Οχι μόνο από χωριό σε πλαϊνό χωριό υπήρχαν πάμπολλες εμπλουτιστικές διαφορές, αλλά και στο ίδιο χωριό από σπίτι σε σπίτι ξεμύτιζε συνεχώς η έκπληξη από μια νέα μεταφορά. Αλλά και στην ίδια οικογένεια ένα πρόσωπο ήταν πιο ευνοημένο γλωσσικά. Ενα τέτοιο πρόσωπο είναι η αφηγήτρια, η Αλέξω.

Δεν ήταν οι λέξεις μόνο στο στόμα της αλλά απλώνονταν στο πρόσωπό της, και κυρίως στο βλέμμα της. Μεστότητα και παιδική αφέλεια – χωρίς ίχνος παιδιαρίσματος – πήγαζαν απ’ αυτό το πρόσωπο. Νόμιζες πως ήξερε όλα τα μυστικά σου αλλά με απέραντη κατανόηση, και σε ενθάρρυνε στο κακό με τη φράση «ρίχτα πίσω παιδί». Ακόμα και τώρα αιωνόβια σχεδόν που χάνει σταδιακά τη μνήμη της και ξαναγυρίζει στην παιδική της ηλικία σε εκπλήσσει γλωσσικά. Μαζεύει τις νύχτες τις αϋπνίας με επιμέλεια σε μια σακούλα τα υπάρχοντά της απ’ το κομοδίνο. Κουβαρίστρες, δαχτυλήθρες, βελόνια, παραμάνες, το χτένι της, ράμματα, λογαριασμούς της ΔΕΗ, την αστυνομική της ταυτότητα – το άκρως συρρικνωμένο πια νοικοκυριό της. “Πάμε στο χωριό”, μου λέει. “Απ’ εδώ θα μας κυνηγήσουν”. “Μα το σπίτι σου στο χωριό είναι γκρεμισμένο”. “Κάπου θα βρούμε μια γωνιά. Ξεθηλύκωσε τα μεγάλα να τα πάρομε κοντά”. Εννοούσε αποσυναρμολόγησε αλλά το είπε με εικόνα ερωτικής προελεύσεως. “Θηλυκώσου”, μας έλεγε, όταν μικρά παιδιά ήμασταν ξεκούμπωτα.

Πώς να γράψω το βιβλίο στη δική μου σχολική πληροφοριακή γλώσσα; Δεν θαυμάζει η μητέρα μου τη γλώσσα μου, εγώ θαυμάζω τη δική της. Εξάλλου η συγγραφή είναι η μόνη τέχνη που προϋποθέτει απολύτως τους άλλους. Συν-γράφουμε».

Ενα μικρό μυστήριο

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς Μπαμπινιώτης για να αναρωτηθεί ή να ερευνήσει το φαινόμενο σε σχέση με λέξεις που υπήρξαν και αφού διέγραψαν μια τροχιά και μάλιστα συγκλονιστική όσον αφορά την εξεικόνιση του εσωτερικού μας κόσμου χάθηκαν ή παραμένουν αξιοπερίεργα λεκτικά φανερώματα. Τι γίνεται άραγε με τις λέξεις αυτές; «Αν υπάρχουν στο βιβλίο διάσπαρτες λέξεις που δεν είναι κατανοητές, ας τις θεωρήσει ο αναγνώστης σαν σκοτεινά άστρα που τελεύτησαν τον βίο τους και φέγγουν την τελευταία αναλαμπή τους. Αλλά εφενός συνάγονται απ’ τα συμφραζόμενα και αφετέρου τίποτα δεν χάνεται απ’ την αναγνωστική ευχαρίστηση από ένα μικρό μυστήριο. Αντιθέτως. Θα το γενίκευα λέγοντας πως οτιδήποτε καλό αντιστέκεται και κάπως κρύβεται. Εξάλλου το βιβλίο δεν είναι δοκίμιο ή επιστημονική εργασία. Η άγνωστη λεξούλα χαράσσει ποιητικό μονοπατάκι.

Η βασική ιστορία του βιβλίου είναι η δολοφονία της Μηλιάς, μάνας της αφηγήτριας Αλέξως, απ’ τους κομμουνιστές αντάρτες. Η αφηγήτρια είναι ανηλεής και γι’ αυτούς που έχουν πεθάνει. Μάταια της λέει η αδερφή της η Κάλλιω: “Οποιος πεθενήσκει πηγαίνει στην αλήθεια, εδώ είμαστε στα ψέματα. Δεν ξέρομε πώς τους κρίνει ο Θεός εκεί, να τους ρίξομε σε ταύτον”. “Πάψε Κάλλιω”, της λέει η Αλέξω. “Μη μου καλανθρωπιέσαι. Κι απ’ τον κάτω κόσμο άμα το θελήσει ο Θεός θα τους βλαστημάω”. Είναι μια απ’ τις κρύπτες της ιστορίας που έλεγε ο τροτσκιστής Πάμπλο (Μιχαήλ Ράπτης) για τα αποσιωπούμενα εγκλήματα των αριστερών. Ενας συνετός αναγνώστης βγάζει το συμπέρασμα – που έχει καθολική ισχύ – πως οι αυτόκλητοι σωτήρες είναι οι χειρότεροι των ανθρώπων. Διότι αν δεν επιθυμείς στα καλά καθούμενα να σωθείς εξ αυτών σε αφανίζουν εν ονόματι κάποιου αόριστου γενικού καλού. Αν οι κρατούντες δεξιοί περιφρόνησαν τον δημώδη πολιτισμό, οι αριστεροί επιχείρησαν διά του τρόμου να του αλλάξουν εν μια νυκτί τη ζωή. Και οι μεν και οι δε ήθελαν ν’ αλλάξουν απρόσκλητοι τους πολύπαθους και πολύπειρους χωριάτες. Ας κλείσω λοιπόν με μια λοίδορη παροιμία που θα τους έλεγε ο χωριάτης: “Ελα παππού μου να σου δείξω πούθε κατουράει η γιαγιά”».