Εικονικές ουτοπίες;

Πόσο πραγματική είναι η εικονική πραγματικότητα; Το ερώτημα αυτό μπορεί να φαντάζει εύκολο να απαντηθεί: Μα προφανώς δεν είναι πραγματική, εφόσον είναι εικονική και αυτό ακριβώς την κάνει εξ ορισμού μη πραγματική. Ωστόσο, για φιλοσόφους όπως ο Ντέιβιντ Τσάλμερς και το πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο «Reality+. Virtual worlds and the problems of philosophy» (Πραγματικότητα+. Εικονικοί κόσμοι και τα προβλήματα της φιλοσοφίας) που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις W.W. Norton, η απάντηση δεν είναι τόσο αυτονόητη. Οπως και με την περίπτωση μορφών ψηφιακής προσομοίωσης που μπορούμε να σκεφτούμε, κανείς μπορεί να υποθέσει την ύπαρξη μορφών ψηφιακής εικονικής πραγματικότητας που πληρούν ορισμένα τουλάχιστον από τα κριτήρια που συνήθως χρησιμοποιήσουμε για να ορίσουμε κάτι ως πραγματικό: ύπαρξη, αιτιώδη δύναμη, ανεξαρτησία από τη νόησή μας, μη αυταπάτη, γνησιότητα.

Βεβαίως ο Τσάλμερς στην προσπάθειά του να δει τα ερωτήματα που αφορούν την εικονική πραγματικότητα και την επαυξημένη πραγματικότητα παρεμβαίνει σε ένα είδος φιλοσοφικής συζήτησης που είναι σε εξέλιξη εδώ και αιώνες. Μπορεί οι εικόνες ή οι αναλογίες να αλλάζουν – ο Ντεκάρτ χρησιμοποιούσε το ερώτημα εάν κάποιος μοχθηρός δαίμονας ευθύνεται για αυτά που νομίζω ότι είναι πραγματικά, οι σύγχρονοι φιλόσοφοι προτιμούν να αναφέρονται στη σειρά των ταινιών Matrix -, όμως τα ερωτήματα παραμένουν ενεργά με τρόπο ανάλογο παρά το πέρασμα αιώνων, το ίδιο και ορισμένες απαντήσεις: από τη διαρκή επιστροφή του σκεπτικισμού (πάντα ανίκητου ως έναν βαθμό και ταυτόχρονα πάντα εφικτού να τον προσπεράσεις) ως προς όλες τις παραλλαγές των τοποθετήσεων ότι όντως «κάτι υπάρχει εκεί έξω», ακόμη και εάν το «εκεί έξω» αφορά μια εμπειρία που μας την προσφέρει ένα σύστημα εικονικής πραγματικότητας.

Είναι αλήθεια ότι πολλά από τα σχετικά ερωτήματα, ιδίως αυτά που αφορούν την τεχνητή νοημοσύνη και το εάν μπορεί να θεωρηθεί ότι οδηγεί σε μορφές συνείδησης, δείχνουν κάποιες φορές να οδηγούν σε μια ανακύκλωση απαντήσεων που προέρχονται από την ιστορία της φιλοσοφίας, υπενθυμίζοντας ότι κατά έναν παράξενο τρόπο οι φιλοσοφικές τοποθετήσεις δεν πεθαίνουν ποτέ: από τον εγγενή ιδεαλισμό όλων των τοποθετήσεων που επιμένουν στην αυτοτέλεια της συνείδησης, έως όλες τις παραλλαγές υλισμού που προσπαθούν να προσφέρουν μια πειστική εξήγηση στα φαινόμενα που συνήθως περιγράφουμε ως «συνείδηση».

ΕΧΕΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ; Την ίδια στιγμή το «τυφλό» σημείο, τουλάχιστον του τρόπου που συζητιούνται όλα αυτά και που έχει τις απαρχές του στην αναλυτική φιλοσοφία, είναι ότι παραβλέπουν άλλες πλευρές που προέρχονται από άλλες φιλοσοφικές και θεωρητικές παραδόσεις. Να το πω σχηματικά: το ερώτημα δεν είναι εάν η τεχνητή νοημοσύνη συνιστά μορφή συνείδησης, αλλά το εάν έχει ασυνείδητο και ιδεολογία, δηλαδή ακριβώς τα σημεία που ορίζουν τα σημεία επαφής (και σύγκρουσης) ανάμεσα στο ψυχικό, το διανοητικό και το κοινωνικό. Αλλωστε, η υλικότητα της ιδεολογίας και του συμβολικού πεδίου και ο τρόπος που τελικά ορίζουν μορφές πρακτικών εξηγεί, από μια διαφορετική διαδρομή, γιατί το άυλο δεν είναι απαραίτητα και μη πραγματικό. Ο Τσάλμερς υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει κάτι το εγγενώς αρνητικό στην ανάπτυξη μορφών εικονικής πραγματικότητας, ως πεδίων όπου οι άνθρωποι θα προσπαθούν να κάνουν τις ζωές τους καλύτερες, συμπεριλαμβανομένης της προσπάθειας να εφαρμόσουν ηθικούς κανόνες και μορφές πολιτικής οργάνωσης, ενώ δεν παραλείπει να επισημάνει το πρόβλημα ότι σήμερα οι περισσότερες μορφές εικονικής πραγματικότητας ελέγχονται από τις μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες. Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι τόσο εάν οι δυναμικές της κοινωνικής διαπάλης θα αντανακλώνται και στις παραλλαγές εικονικής ή επαυξημένης πραγματικότητας, όσο εάν όντως μιλάμε για ένα είδος τεχνο-ουτοπίας όπου θα διαμορφώνεται μια πλασματική επίλυση κοινωνικών προβλημάτων που κατά τα άλλα θα παραμένουν ενεργά.

Κι αυτό γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι την ίδια στιγμή που συζητάμε για τα χαρακτηριστικά της εικονικής πραγματικότητας, εξακολουθούν να υπάρχουν πάρα πολλά προβλήματα που εντάσσονται στο πλαίσιο πιο παραδοσιακών εκδοχών υλικότητας. Ανισότητες ως προς την πρόσβαση σε αναγκαίους πόρους – τραγικά εμφανείς στην περίοδο της πανδημίας, ως προς την πρόσβαση στη γνώση, ως προς την ίδια τη δυνατότητα να στοχάζονται τα υποκείμενα τη δυνατότητα μιας «ουσιαστικής ζωής». Για να μην αναφερθούμε σε όλες τις μορφές εξουσίας, συχνά ιδιαίτερα βίαιης, που ορίζουν τη ζωή των ανθρώπων, όλους τους πολύ υλικούς περιορισμούς στη δυνατότητα να κινηθούν, όλες τις μορφές βίας που ασκούνται πάνω σε σώματα, αφήνοντας ίχνη αλλά και τραύματα, αλλά και την ίδια την ικανότητα εξαναγκασμού που εμπεριέχει αυτό που συνηθίζουμε να ονομάζουμε «αγορά», ιδίως ως προς το πώς καθιστά αδύνατη την επιβίωση έξω από το πλαίσιό της, υποχρεώνοντας ανθρώπους όχι απλώς να πωλούν την ικανότητά τους προς εργασία αλλά ενίοτε και την ίδια τη δημιουργική τους δύναμη.