Τα «Πορτρέτα» {LF}που κακόπαθαν

Επισκέφθηκα την προηγούμενη εβδομάδα την έκθεση «Αναζητώντας την αθανασία. Η τέχνη του πορτρέτου στις συλλογές του Λούβρου», στην Εθνική Πινακοθήκη. Τι να πει κανείς; Οι Γάλλοι μάς έστειλαν πρώτης ποιότητας έργα. Δεν πρέπει να έχουμε παράπονο. Φαγιούμ και αρχαίες προτομές, Μποτιτσέλι και Ρέμπραντ, Γκρέκο, Βελάσκεθ και Γκόγια, Νταβίντ, Ενγκρ και Ντελακρουά, καθώς και πολλά ακόμα αριστουργήματα. Δυστυχώς, για μία ακόμα φορά, φοβάμαι ότι το πρόβλημα είμαστε εμείς. Από πού να αρχίσεις και πού να τελειώσεις. Ελλιπέστατη προβολή, με αποτέλεσμα να περνά η έκθεση σχεδόν απαρατήρητη. Οι όχι περισσότεροι από είκοσι επισκέπτες που κυκλοφορούσαμε ανάμεσα στα εκθέματα τη μέρα που πήγα μαρτυρούσαν του λόγου το αληθές. Κατάλογος δεν υπήρχε, ή τουλάχιστον δεν έπεσε στην αντίληψή μου. Επομένως, ακόμα και αν υπήρχε, ήταν κάπου καταχωνιασμένος, αόρατος για τον δυνάμει αγοραστή του. Οσο για τις πινακίδες που συνόδευαν ορισμένα εκθέματα (όχι όλα, είναι αλήθεια) ήταν καταγής. Ετσι, αν κάποιοι της ηλικίας μου ήθελαν να τις διαβάσουν, θα έπρεπε να θυμηθούν το γνωστό από τη στρατιωτική θητεία τους καψόνι που συμπυκνωνόταν στο επαναλαμβανόμενο παράγγελμα «οκλαδόν, εγέρθητι».

Αυτά ως γενικές παρατηρήσεις. Ας πάω τώρα και στα καθαυτό χωράφια μου, που είναι οι μεταφράσεις στις πινακίδες. Σε πίνακα όπου εικονίζεται ένας λαϊκός τύπος ηλικιωμένου Γάλλου, οpèreFuzelier, το ελληνικό κείμενο γράφει «Ο γηραιός Fuzelier»! Καλά, αυτοί που κλήθηκαν να μεταφράσουν τα γαλλικά κείμενα δεν έχουν ακούσει καν το «Le père Goriot» του Μπαλζάκ, μεταφρασμένο στα ελληνικά «Ο μπαρμπαΓκοριό» ή έστω «ΟγεροΓκοριό», και πάντως όχι «Ο γηραιός Γκοριό»; Σε κάποια άλλη πινακίδα διαβάζεις «Κύκλος του Ζερικό» ως μετάφραση του «Attribuée à Gericault», που βέβαια σημαίνει ότι το έργο «αποδίδεται» στον Ζερικό χωρίς ωστόσο να είμαστε βέβαιοι για την απόδοση. Παραδίπλα υπάρχει ένα «Portrait d’ une femme de distinction», το οποίο αποδίδεται «Πορτρέτο μιας σπουδαίας γυναίκας». Ομως, ούτε το dedistinction σημαίνει σπουδαίας («επιφανούς» θα το μετέφραζα), ούτε βέβαια το αόριστο άρθρο χρειάζεται (σκέφτομαι ότι θα πρέπει να έχω διαγράψει μερικές χιλιάδες αόριστα άρθρα τα τελευταία… σαράντα χρόνια).

Και κλείνω με τη λέξη-κλειδί της εν λόγω έκθεσης, την ίδια στα γαλλικά και στα αγγλικά λέξη portrait, που και αυτή ατύχησε. Δεν μεταφράζουμε λοιπόν «πορτρέτο» το portrait σε κείμενα ιστορίας της τέχνης, έστω και αν το λέμε έτσι στην καθομιλουμένη, στον προφορικό λόγο. Μεταφράζουμε «προσωπογραφία» προκειμένου, εκτός των άλλων, να μη βρεθούμε σε αδιέξοδο, όταν συναντήσουμε τον πολύ κοινό όρο self-portrait/autoportrait (αυτοπροσωπογραφία), οπότε θα ψάχνουμε να βρούμε πώς θα το πούμε, καταλήγοντας πιθανότατα στον βαρβαρισμό «αυτοπορτρέτο». Αυτά τα λίγα.

Εμμηνος ρήση

Αν θέλεις να κάνεις κάποιον πλουσιότερο, μην του προσθέτεις χρήματα· να του αφαιρείς ανάγκες.

Επίκουρος