Ενας δημιουργικός αθώος

Υπάρχουν κάποιες λέξεις ή φράσεις, τυπικά κοινόλεκτες, που δεν ακούγονται συχνά. Ή, όταν ακούγονται, φαίνεται να έχουν χάσει το ουσιώδες μέρος του σημασιολογικού φορτίου τους. Ας πούμε, «άδολος», «σεμνός», «ευγένεια», «σεβασμός στον εκάστοτε άλλο», «συμμετοχή στον πόνο των ανθρώπων», «ανοιχτοί ορίζοντες», «καθαρό βλέμμα»… Παύουν να ακούγονται ιδίως όταν έρχεται η συνέπεια να δεθεί μαζί τους. Παραπέμποντας στη σύναψη λόγου και πράξης. Και ακούγονται ακόμη λιγότερο όταν η συνέπεια τις δένει άκοπα, σαν από μόνη της, με το δυσκολότερο ζεύγος «στάση ζωής» και «ποιότητα παραγόμενου έργου». Είναι σαν η βαναυσότητα τόσων όψεων του τρέχοντος πολιτισμού μας να ωθεί αμείλικτα τέτοιες εκφράσεις εκτός κυκλοφορίας. Επειδή τις αποστρέφεται. Και τις αποστρέφεται επειδή τις φοβάται. Το αποτέλεσμα είναι οι αθώοι του πολιτισμού ετούτου να τίθενται σιωπηλά αλλά ανελέητα εκτός παιδείας. Δηλαδή εκτός του δημόσιου λόγου που φέρεται από αυτόν τον πολιτισμό ενόσω τον προάγει με όλες του τις δυνάμεις.

Προφανώς αναφέρομαι στον Κυριάκο Κατζουράκη. Τον Κάκο για τους οικείους του. Με μια ζωή που άρχισε δύσκολα και πέρασε πολλά. Με άξονα βίου την ανακάλυψη ότι το μάτι, το χέρι, το συναίσθημα, ο λογισμός και το όνειρο μπορούν να συλλειτουργήσουν αυθόρμητα. Για να συν-εκφραστούν σε ένα έργο τέχνης. Υπό έναν απαράβατο όρο: τη συνεχή και πολύπλευρη μαθητεία. Μαθητεία σε δασκάλους που εμπνέουν σεβασμό, σε υλικά που αντιστέκονται, στο βλέμμα και στον πόνο κάθε ταπεινού άλλου. Εκείνου του οποίου η ζωή δεν μπορεί ποτέ να συνοψιστεί σε έναν πίνακα ή ένα έργο τέχνης. Με μια λέξη, μαθητεία στο αδύνατον της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Η αδιάκοπη μάχη του Κυριάκου με αυτό το αδύνατον μας άφησε έργα στα οποία οφείλουμε να μαθητεύσουμε όλοι. Και να μαθητεύουμε εσαεί. Τόσο εμείς όσο κι εκείνοι που έρχονται ή θα έρθουν μετά από μας.

Τρεις μόνο στιγμές.

Στιγμή πρώτη το Τέμπλο. Το προσωπικό εικονοστάσι του Κυριάκου. Με αρχαγγέλους υπό τη μορφή του Αγγελου Ελεφάντη και της Κάτιας Γέρου. Του δασκάλου και της δασκάλας του επί του όλου βίου. Μορφές δοσμένες με απέραντη τρυφερότητα. Χωρίς να κολακεύουν ή να δοξάζουν. Απλώς ταπεινά. Οπου οι άλλες εικόνες του Τέμπλου αποτυπώνουν στιγμιότυπα της βαναυσότητας του πολιτισμού που λέγαμε. Και των αντιστάσεων σε αυτήν τη βαναυσότητα. Το Τέμπλο διδάσκει. Διδάσκει πρώτα απ’ όλα γιατί προσφέρει απτή μορφή σε μια αφηρημένη έννοια. Εννοια καθοριστική για κάθε πολιτισμό που σέβεται τον εαυτό του και την ιστορία του. Την έννοια του ιερού.

Οπου το ιερό υπερβαίνει. Με τον ιδιαίτερο τρόπο καθενός και καθεμιάς: «σε ό,τι έχω ιερό» είναι ο βαρύτερος όρκος. Χωρίς να προσδιορίζει ποιο είναι αυτό το ιερό. Το ιερό υπερβαίνει γιατί υποδεικνύει το όριο της ανθρώπινης κατάστασης, τη μοίρα της τελευτής: ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που έχει επίγνωση του αναπόδραστου θανάτου του. Με όλους τους πολιτισμούς που σέβονται τον εαυτό τους να δομούνται γύρω από αυτό το αναπόδραστο. Γι’ αυτό η διδασκαλία που προσφέρει το Τέμπλο είναι ανεκτίμητη.

Η δεύτερη στιγμή είναι ντοκιμαντέρ: «Ο δρόμος για τη Δύση». Ο δρόμος που παίρνουν οι σκλάβοι της πείνας και τα θύματα των πολέμων απλώς για να επιβιώσουν. Κατευθυνόμενοι με μύριες δυσκολίες προς την ουτοπία που τους χρωστάει τα πάντα. Χωρίς να διεκδικούν καν την αποπληρωμή του χρέους. Αλλά η ουτοπία αποβαίνει δυστοπία. Σκληρά υλική: αρνείται να δει τι πέρασαν και τι τους χρωστάει. Τους «απωθεί», κάποτε τους πνίγει, τους συλλαμβάνει, τους κλειδώνει σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η ευθύνη που αισθάνεται ο Κατζουράκης ως μέτοχος της «Δύσης» δένει με τον αβάσταχτο πόνο που προξενεί στους θεατές η ροή των εικόνων. Εικόνων σκληρών. Με ευθύνη και πόνο να μετατρέπονται σε οργή. Ιδού ένα δίδαγμα διαλεκτικής. Που προσφέρεται λιτά. Χωρίς κραυγές. Με πάσα ταπεινότητα.

Στιγμή τρίτη η επεξεργασία της Γκερνίκα. Η αντίσταση του υλικού στην προσπάθεια να καταστεί οικείο το Υψηλό. Οι πίνακες του Κυριάκου αποδομούν, μεταφράζουν στα καθ’ ημάς και επανασυστήνουν τον αντιπολεμικό πίνακα του Πικάσο. Εργο οικουμενικής εμβέλειας. Η τέχνη του ζωγράφου επί το έργον. Και επί ενός μεγάλου έργου: τι είναι και τι μπορεί να παραγάγει μια προσπάθεια αναμέτρησης με τα έργα των μεγάλων δασκάλων της εποχής. Με πάσα ταπεινότητα.

Ο Κυριάκος κατέθεσε και μια συλλογή δοκιμίων. «Τάξη στο χάος: ζωγραφική, θέατρο, κινηματογράφος». Χάος: η καταστροφή γύρω και μέσα μας τις τελευταίες δεκαετίες. Μαζί με τις συστηματικές προσπάθειες να διαλυθεί το ήθος της κοινωνίας μας, να θολώσουν αξίες, να σβηστούν οδοδείκτες, να μπερδευτούν προσανατολισμοί. Παραζάλη που διαχέεται. Χάος. Οπου πορευόμαστε ψηλαφώντας. Ο Κυριάκος αποτολμά να βάλει τάξη στο δικό του χάος. Δημόσια, όπως αρμόζει. Για λογαριασμό όλων μας. Μας ζητά να τον δούμε, να τον ακούσουμε, να τον αναγνωρίσουμε. Μόνο και μόνο για να μιλήσουμε εμείς. Οπως νομίζουμε κι όπως μπορούμε. Το δίδαγμα του Κυριάκου εδώ συνιστά ρητή πρόσκληση.

Κυριάκος Κατζουράκης. Μάτια μεγάλα που προσκαλούν τον άλλο να μιλήσει. Γιατί σίγουρα έχει να πει κάτι σημαντικό. Που θα βοηθήσει τον Κυριάκο και όλους μας. Μάτια που φέρουν ανεξίτηλη μελαγχολία ακόμη και όταν γελούν. Και γελούν συχνά. Κυριάκος Κατζουράκης. Σώμα και νους, βλέμμα και χέρι. Ενας από τους λίγους που διαμορφώνουν τη δική μας αισθητική και ηθική αγωγή. Που καλλιεργούν την ευαισθησία και οξύνουν τον προβληματισμό. Που διαπαιδαγωγούν το βλέμμα για να δει και διευρύνουν τον στοχασμό για να καταλάβει. Κυριάκος Κατζουράκης. Αδολος, τρυφερός, σεμνός, ευγενής προς πάντες και πάσες, πάντοτε ανοιχτός προς όλους και όλα, κάποτε με υπέρμετρο σεβασμό σε όσα ακούει. Κυριάκος Κατζουράκης: ένας βίος που διδάσκει. Κυριάκος Κατζουράκης. Ενας ιδιαίτερα δημιουργικός αθώος του τρέχοντος πολιτισμού και της βαναυσότητάς του.

Ο Αριστείδης Μπαλτάς είναι πρώην υπουργός Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων.