Η τραγωδία του εθνικού διχασμού

Από τη γέννησή του το αρχαίο δράμα υπήρξε μια μορφή η οποία έπαιρνε ζωή από τις ιδέες και τα προβλήματα της εποχής, με τη χρήση παλαιών μύθων. Και αυτό δεν το έβαλε στην άκρη ο Γιάννης Μόσχος, ο οποίος βρέθηκε για πρώτη φορά στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου ως σκηνοθέτης έπειτα από 35 χρόνια πορείας με το έργο του Ευριπίδη «Φοίνισσες» (μετάφραση Νικηφόρος Παπανδρέου), το οποίο σπανίως ανεβαίνει. Η απόσταση αυτή που παίρνουν οι δημιουργοί οφείλεται, σύμφωνα με τον Γιάννη Μόσχο, στο γεγονός ότι πρόκειται για «ένα έργο συνόλου, δεν διαρθρώνεται γύρω από ένα κεντρικό πρόσωπο και το διαχρονικά βεντετοκρατούμενο θέατρό μας επιλέγει συνήθως τραγωδίες πρόσφορες για ανάδειξη πρωταγωνιστών». Αυτός είναι και ο λόγος που η πλειονότητα των ελληνικών παραστάσεων των «Φοινισσών» πραγματοποιήθηκαν από κρατικές σκηνές. Ενας ακόμη λόγος για τον Γιάννη Μόσχο είναι το γεγονός ότι το κείμενο εγείρει προβλήματα για την αναβίωσή του στη σύγχρονη σκηνή όσον αφορά το φινάλε του έργου.

Τα εκτός τού εν λόγω δράματος, στο οποίο πρωταγωνιστεί ο εμφύλιος σπαραγμός, είναι γνωστά: Ο Οιδίπους τυφλώθηκε όταν αποκαλύφθηκε πως παντρεύτηκε τη μητέρα του Ιοκάστη και απέκτησε με αυτήν τέσσερα παιδιά, τον Ετεοκλή, τον Πολυνείκη, την Αντιγόνη και την Ισμήνη. Τα δύο αδέλφια – Ετεοκλής και Πολυνείκης – συμφώνησαν να κυβερνούν τη Θήβα έναν χρόνο ο κάθε αδελφός. Ομως ο Ετεοκλής μετά την παρέλευση του χρόνου της θητείας του στον θρόνο της Θήβας αρνείται να παραδώσει την εξουσία. Ο Πολυνείκης εξορίζεται στο Αργος, παντρεύεται την κόρη του Αδραστου και επιστρέφει ως επικεφαλής του αργίτικου στρατού για να διεκδικήσει τον θρόνο.

Κάθε έργο του παρελθόντος κατά τον Γιάννη Μόσχο οφείλει να επαναδιατυπώνει το έργο στο σήμερα, ώστε να επιτρέψει την άμεση επικοινωνία με το σύγχρονο κοινό. «Γι’ αυτό και προχώρησα σε κάποιες δραματουργικές παρεμβάσεις παίρνοντας αρκετές ελευθερίες στα χορικά και το φινάλε του έργου σε μια προσπάθεια να συνδεθεί ο Χορός πιο οργανικά με τη δράση των επεισοδίων και να δοθεί μια καθαρότερη λύση για το τέλος, ενώ έγιναν και κάποιες συμπτύξεις του κειμένου, καθώς και λίγες μεταθέσεις στίχων, χάριν σκηνικής οικονομίας». Ετσι αντί στην εισαγωγή του έργου να αρχίζει την εξιστόρηση η Ιοκάστη μέσα από τον μονόλογό της, το νήμα της αφήγησης ξετυλίγει πολυφωνικά όλος ο θίασος (Γιώργος Γλάστρας – αγγελιοφόρος, Μαρία Κατσιαδάκη – Ιοκάστη, Σεσίλ Μικρούτσικου – Σφίγγα, Λουκία Μιχαλοπούλου – Αντιγόνη, Κώστας Μπερικόπουλος – Παιδαγωγός, Αλέξανδρος Μυλωνάς – Τειρεσίας, Βασίλης Ντάρμας – Μενοικέας, Αργύρης Ξάφης – Ετεοκλής, Δημήτρης Παπανικολάου – Οιδίπους, Θάνος Τοκάκης – Πολυνείκης, Χρήστος Χατζηπαναγιώτης – Κρέων).

Μεγάλος μέρος της αφήγησης επωμίζεται και ο Χορός (Νεφέλη Μαϊστράλη, Ζωή Μυλωνά, Ελπίδα Νικολάου, Σταύρια Νικολάου, Κατερίνα Παπανδρέου, Κατερίνα Πατσιάνη, Ελίνα Ρίζου, Μαριάμ Ρουχάτζε, Θάλεια Σταματέλου, Στυλιανή Ψαρουδάκη). Οι Φοίνισσες – ο τίτλος της τραγωδίας είναι παρμένος από τον Χορό της Φοινίκης – πήγαιναν στο Ιερό των Δελφών αλλά τις σταμάτησε ο πόλεμος στη Θήβα. Μέσα από την περιγραφή τους πληροφορούν, σχολιάζουν και φωτίζουν φράσεις που παίρνει κανείς φεύγοντας από την παράσταση: «Γιατί πάντα νικά η αλαζονεία;». «Δεν πρέπει να επαινούνται οι κακές πράξεις / δεν είναι ωραίο και πληγώνει τη δικαιοσύνη». «Γιατί απ’ το κακό ποτέ καλό δεν βγαίνει». «Οσα η ζωή μάς φέρνει πρέπει να τ’ αντέξουμε».

Η ΜΟΥΣΙΚΗ. Ως ένας ακόμη ηθοποιός θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η μουσική που δημιούργησε για την τραγωδία του Ευριπίδη ο Θοδωρής Οικονόμου, αφού κατάφερε να υπογραμμίσει με ιδιαίτερα ξεχωριστό τρόπο κάθε σκηνή του έργου. Ενα ακόμη στοιχείο που προστέθηκε από τον Γιάννη Μόσχο ήταν η βουβή, άφυλη, παρουσία της Σφίγγας (Σεσίλ Μικρούτσικου), η οποία εμφανιζόταν στην κορυφή του λιτού σκηνικού που δημιούργησε η Τίνα Τζόγκα μέσα στο λευκό επιβλητικό κοστούμι που έφτιαξε η Ιωάννα Τσάμη.

Η ματιά του σκηνοθέτη στο έργο του Ευριπίδη – το οποίο πραγματεύεται τον ίδιο μύθο με εκείνον στους Επτά επί Θήβας του Αισχύλου – έφερε στη σκηνή στοιχεία από τη σύγχρονη τεχνολογία, όπως η χρήση της κάμερας και η προβολή των συντελεστών της παράστασης στους τοίχους του σκηνικού – την πρόσοψη του παλατιού των Λαβδακιδών. Με αυτόν τον ιδιαίτερο τρόπο παρουσίαζε το πρόσωπο που κάθε φορά βρισκόταν στο επίκεντρο αυτής της ιστορίας του εμφυλίου σπαραγμού και της διχόνοιας. Μιας ιστορίας που υπενθυμίζει ότι ένας κόσμος που κλείνει τα μάτια του απέναντι στην Ιστορία και αρνείται να διδαχθεί από το παρελθόν θα διαιωνίζει τις καταστροφικές επιλογές του διχασμού.