Η λαϊκή τέχνη των ακροπρώρων

Ορθώνεται άφοβη μπροστά στο ανεξερεύνητο πέλαγο. Καρφωμένη στην πλώρη είναι η προσωποποιημένη ψυχή του καραβιού που διώχνει το κακό, προστατεύει το πλήρωμα, φέρνει πλούτη και δύναμη στον καραβοκύρη, αλλά και τη νίκη σε καιρό πολέμου. Καλοσυνάτη και γαλήνια ακούει στο όνομα «ακρόπρωρο» και οι περισσότεροι από εμάς τη γνωρίζουμε ως «φιγούρα» ή «γοργόνα». Αυτό το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό κάθε – κυρίως – ξύλινου πλοίου με τα ζωηρά χρώματα και χωρίς βαθιά κοιλώματα, ώστε να κυλά χωρίς εμπόδια στο κύμα, με τα λιτά χαρακτηριστικά και τις με προσοχή αποδοσμένες λεπτομέρειες από το χέρι του λαϊκού τεχνίτη, έχουμε συνηθίσει να το βλέπουμε αποκομμένο από τη φυσική του θέση, με αποτέλεσμα συχνά να χάνει την ορμή και τη ζωντάνια του. Η ξεχωριστή του ιστορία ξετυλίγεται μέσα από τη μελέτη «Καραβοκύρηδες και Ακρόπρωρα του 1821» (εκδ. Καπόν) που φέρει μια υπογραφή-έκπληξη: του αρχαιολόγου, καθηγητή και ανασκαφέα της καλύτερα σωζόμενης ελληνιστικής πόλης στην Ελλάδα, της Αρχαίας Μεσσήνης, Πέτρου Θέμελη.

Γέννημα του νέου πολιτικού, οικονομικού και κοινωνικού κλίματος που δημιουργήθηκε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας στα μέσα του 18ου αι. και στις αρχές του 19ου αι. το νεοελληνικό ακρόπρωρο είναι παρακλάδι του ευρωπαϊκού και συχνά στη μορφή του σμίγει «ο θρύλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου με τον ήρωα του Αγώνα, τον εκπρόσωπο της νεοελληνικής λεβεντιάς με την αγνή και αγέρωχη έκφραση», όπως μπορεί να διακρίνει κάποιος και στον Αρη, τον μυθολογικό θεό του πολέμου, που κοσμούσε τη ναυαρχίδα του Ανδρέα Μιαούλη, ένα από τα παλαιότερα νεοελληνικά ακρόπρωρα που έφτασαν ως τις μέρες μας.

Από το μπούστο του «Θεμιστοκλή» – που επιχειρεί να προϊδεάσει ότι όπως ο αθηναίος στρατηγός κατατρόπωσε τον περσικό στόλο έτσι και οι Ελληνες θα νικήσουν τους Τούρκους – που δέσποζε στο πλοίο του Δημητρίου Βούλγαρη ως τον στεφανωμένο «Λυκούργο» (κατά άλλους Επαμεινώνδα) στο σκαρί του Βασιλείου Λαζάρου Ορλώφ και από τη ραδινή γυμνόστηθη γυναικεία μορφή που κοσμούσε την κορβέτα της Μπουμπουλίνας «Αγαμέμνων» – φαίνεται πως το ακρόπρωρο παρέμεινε από την εποχή που το πλοίο ήταν εμπορικό και ονομαζόταν «Σπέτσαι» – ως την «Ασπασία» που καθοδηγούσε το πλοίο του Γεώργιου Σάντου, ο Πέτρος Θέμελης μας επισημαίνει λεπτομέρειες και χαρακτηριστικά της υδραίικης και της σπετσιώτικης ομάδας ταγιαδόρων (ξυλογλυπτών), που εργάστηκαν για τα 50 πλοία της Υδρας και τα 44 των Σπετσών τα οποία πήραν μέρος στον Αγώνα. Αντιθέτως, από τα 40 σκάφη των Ψαρών δεν έχουν σωθεί ίχνη και μια ελάχιστη εικόνα ενδεχομένως να δίνει το γυναικείο ακρόπρωρο με ένα ειλητάριο στο αριστερό χέρι που βρίσκεται στο σπίτι του Εμμανουήλ Ροΐδη στη Χίο και πιθανόν ανήκε στο μπρίκι «Χήος». Και έτσι την τρίτη θέση σε σημασία και αριθμό σωζόμενων ακροπρώρων παίρνει το Γαλαξίδι, με απεικονίσεις αποκλειστικά γυναικείων μορφών.

Η ΤΕΧΝΙΚΗ. Τολμηρούς διασκελισμούς και έντονες χειρονομίες δεν δοκίμαζαν να αποδώσουν στα καμωμένα από κορμό πεύκου ή δρυός (που κόβονταν εξαρχής λοξά για να έχουν κλίση προς τα εμπρός) έργα τους οι έμπειροι ταγιαδόροι, ώστε να μην υπάρχουν προεξέχοντα και κατά συνέπεια εύθραυστα μέλη. Και στις περιπτώσεις που ο καλλιτέχνης ήθελε να σκαλίσει τη μορφή με υψωμένο το δεξί χέρι συνήθως, δούλευε το μέλος αυτό σε χωριστό κομμάτι ξύλου έτσι ώστε στην τρικυμία να αφαιρείται και να επανατοποθετείται όταν το πλοίο έμπαινε στο λιμάνι κι έπρεπε να αναδειχθεί η μεγαλοπρέπειά του.

Τα ακρόπρωρα – η ιστορία των οποίων σύμφωνα με τον συγγραφέα είναι άρρηκτα δεμένη με την ιστορία της ίδιας της ναυσιπλοΐας, με τις ρίζες τους να χάνονται στα βάθη της προϊστορίας – επέζησαν για ένα διάστημα ως τις αρχές του 20ού αι. παρά το γεγονός ότι λίγο πριν από το 1900 η χρήση του ατμού ως κινητήριας δύναμης είχε γενικευθεί και το ατσάλι είχε αντικαταστήσει οριστικά το ξύλο. Τα πρώτα σιδερένια ατμόπλοια, πολεμικά, εμπορικά ή επιβατικά, κυρίως φρεγάτες και κορβέτες που κατασκευάζονταν στην Αγγλία, στη Γερμανία, στη Δανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, έφεραν ακόμη ακρόπρωρο, ώστε να απαλύνεται κάπως ο φόβος που προκαλούσαν οι σιδερένιες μηχανές, χωρίς όμως να καταφέρουν να επιβιώσουν.

INFO{CR}Πέτρος Θέμελης, «Καραβοκύρηδες {LF}και Ακρόπρωρα του 1821», {LF}εκδ. Καπόν, σελ. 112, τιμή 15,74 ευρώ