Η «Δόξα» που δεν ήθελε κανείς

Αγρια, με βλοσυρό βλέμμα, άτολμη και χλιαρή ή ακόμα και ζουρλοκαμπέρω, όπως την ήθελαν τα σατιρικά στιχάκια της εποχής; Ή μήπως μεγάλη και υπεργήινη, που πατά στη γη μόνο για να τελέσει το ωραίο της έργο; Είναι οι αντικρουόμενες περιγραφές που συνόδευαν με μόλις 29 χρόνια διαφορά τη «Δόξα των Ψαρών», την ελαιογραφία του Νικόλαου Γύζη που «φέρει εντός της το προσωπικό εθνικό όραμα» του δημιουργού. Πίνακα που μέχρι να αναγνωριστεί ως «ένα πολυσήμαντο έργο για την ιστορία της ελληνικής ζωγραφικής και του νεότερου ελληνικού πολιτισμού», να βρει τη θέση του στο χαρτονόμισμα των 20 δραχμών του 1944 και στην πρώτη έκδοση τακτικής σειράς γραμματοσήμων μετά την Κατοχή, τον Μάρτιο και τον Αύγουστο του 1945, όχι απλώς δεν βρήκε αγοραστή, αλλά δέχθηκε σωρεία αρνητικών κριτικών κι έγινε αιτία να απογοητευθεί ο δημιουργός του τόσο ώστε να το αποσύρει από την ελληνική συμμετοχή στην έκθεση του Παρισιού. Την ιστορία πίσω από το εμβληματικό έργο του κορυφαίου ζωγράφου (και του «δίδυμου» πίνακα που ανήκε στη συλλογή των Ανακτόρων αλλά η τύχη του αγνοείται) – αποκαλύπτει μέσα από ενδελεχή και πρωτότυπη έρευνα η δρ Ιστορίας της Τέχνης και επιμελήτρια της Εθνικής Πινακοθήκης Μαρία Κατσανάκη στην έκδοση «H Δόξα του Νικόλαου Γύζη» (εκδ. Μουσείου Μπενάκη), την οποία επιμελήθηκε η ιστορικός τέχνης Ειρήνη Οράτη και προλογίζουν η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου και ο επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη Γιώργης Μαγγίνης. Εκδοση η οποία κυκλοφορεί με διπλή αφορμή. Πρώτον, την πρόσφατη δωρεά της «Δόξας» (στις 8 Φεβρουαρίου) στην Προεδρία της Δημοκρατίας από τον Δημήτρη Γκέρτσο, στον οποίο ανήκε ο πίνακας και είναι χορηγός της έκδοσης. Και, δεύτερον, την παρουσίασή της στην επετειακή έκθεση «1821. Πριν και Μετά» στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς (που δεν έχει ακόμη υποδεχθεί επισκέπτες λόγω των μέτρων προστασίας από την πανδημία).

Στη «Δόξα» – ή «Δόξα των Ψαρών» – ο Γύζης επιχείρησε μέσα από την «αγέρωχη πτερωτή λευκοφόρο γυναικεία μορφή με το αυστηρό ύφος, το επιβλητικό παράστημα και τον αποφασιστικό διασκελισμό» να απεικονίσει τη Δόξα όπως την περιέγραφε ο Σολωμός στην «Καταστροφή των Ψαρών» επτά δεκαετίες νωρίτερα.

ΑΠΟ ΤΟ ΜΟΝΑΧΟ. Το έργο – του οποίου υπάρχουν πολλά ενυπόγραφα και ανυπόγραφα σκίτσα – έκανε το ντεμπούτο του στο αθηναϊκό κοινό μέσα από μια φωτογραφία του που ταχυδρόμησε ο δημιουργός του από το Μόναχο όπου ζούσε και δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Εθνική αγωγή» το 1898 με αφορμή την 100ή επέτειο από τη γέννηση του Διονυσίου Σολωμού. Οι διαστάσεις ήταν μόλις 42,5Χ33,4 εκ. και ο ίδιος το χαρακτήριζε ως «σκίτσο τελειωμένο», ενώ όπως μαρτυρά σε επιστολή του ήλπιζε να του ανατεθεί από κάποιον Ελληνα (ή από το ελληνικό κράτος) παραγγελία να δημιουργήσει μια υπερφυσικού μεγέθους εκδοχή του. Κάτι που δεν συνέβη, με συνέπεια τη βαθιά απογοήτευσή του. Το συναίσθημα επιτάθηκε όταν εκθειάστηκε από ξένους κριτικούς η 6 μ. σύνθεσή του «Η Αποθέωση της Βαυαρίας», με αποτέλεσμα να γράψει σε επιστολή του: «Θα έκαμνα με πολλή ευχαρίστησιν την “Αποθέωση της Ελλάδος”, αλλά μόνος μου δεν ημπορώ να την αποθεώσω, αφού οι περισσότεροι την ξεθεώνουν», λίγους μήνες μετά την αρνητική έκβαση του πολέμου του 1897.

Οι φιλότεχνοι Αθηναίοι θα γνωρίσουν διά ζώσης το έργο (πιθανότατα την εκδοχή της συλλογής των Ανακτόρων) έναν χρόνο αργότερα, στην Γ’ Καλλιτεχνική Εκθεση του Ζαππείου – σε μια εποχή που αναδύονταν οι συμβολιστικές τάσεις, το Jugendstil και η μοντέρνα αισθητική. Κριτικοί και δημοσιογράφοι σε μεγάλο βαθμό καταποντίζουν τον πίνακα και ο Γύζης χολωμένος αποφασίζει να μην τον αφήσει στην Αθήνα ως ελληνική συμμετοχή στην Παγκόσμια Εκθεση του 1900 στο Παρίσι. Ζητά να του επιστραφεί και δηλώνει ότι δεν θα το πουλήσει ούτε για 5.000 χρυσά φράγκα, ενώ λίγους μήνες πριν είχε ρίξει την τιμή (3.000 φράγκα) στο μισό αν επρόκειτο να αγοραστεί από το Εθνικό Μουσείο των Αθηνών.

Η ελαιογραφία της συλλογής Γκέρτσου εκτέθηκε στο Ιλίου Μέλαθρον το 1928 σε μια λαμπρή παρουσίαση 463 έργων του Γύζη, από την οποία πέρασε η αφρόκρεμα του πνευματικού κόσμου, αλλά και χιλιάδες επισκέπτες. Η «Δόξα», που ανήκε στην οικογένεια του ζωγράφου, εκτιμήθηκε προς 2.500 μάρκα και αγοράστηκε από τον καπνέμπορο Βαγγέλη Παπαστράτο – παππού του Δημήτρη Γκέρτσου – παρακινημένο από τη σύζυγό του Καίτη Δαμβέργη, από τις πρώτες φοιτήτριες στη Σχολή Καλών Τεχνών.

Η ΔΙΚΑΙΩΣΗ. Το ενδιαφέρον είναι ότι ενώ στην έκθεση του 1899 η «Δόξα» είτε αγνοήθηκε είτε επικρίθηκε σφοδρά – από ορισμένους μόνο έγινε κατανοητή -, το 1928 ο Γύζης είχε πλέον καταγραφεί ως μέγας καλλιτέχνης που είχε τιμήσει την Ελλάδα στο εξωτερικό και η «Δόξα» πλέον δικαιωνόταν. Χαρακτηριζόταν από τον Τύπο της εποχής ως ένα από τα δύο διαμάντια της έκθεσης (μαζί με το «Πνεύμα του Πόνου») και αναφερόταν πως με τον συγκεκριμένο πίνακα ο Γύζης «ανεβαίνει εις την γραμμή του πολύ μεγάλου ζωγράφου».

Η αξία της «Δόξας», σύμφωνα με τη Μαρία Κατσανάκη, δεν οφείλεται μόνο στο ότι αποτελεί μετάπλαση των στίχων του Σολωμού, ούτε στο ότι ζωγραφίστηκε όταν ο Γύζης βρισκόταν στο απόγειο των καλλιτεχνικών του κατακτήσεων. Ούτε επειδή περικλείει συμπυκνωμένη τη φρόνηση που είχε διαμορφώσει ο δημιουργός της για την πατρίδα του, τις αξίες της, τον πολιτισμό της. Η «Δόξα» πρωτίστως ταυτίζεται με την Ελλάδα στην υπερχρονική και υπερούσια διάστασή της. «Εχει εγγραφεί στη συλλογική συνείδηση ως εικονογραφικό σύμβολο εθνικής ταυτότητας και ιστορικής μνήμης» καταλήγει.