«Ποίηση, ο πιο ευαίσθητος σεισμογράφος μας»

Ο ποιητής και μεταφραστής Κώστας Κουτσουρέλης ετοίμασε μια ανθολογία ειδικά για τις «ρωγμές» του ποιητικού λόγου. Στο «Η Ελλάς των Ελλήνων» – ο τίτλος είναι δάνειο από ποίημα του Μανόλη Αναγνωστάκη – χωρούν σατιρικοί στίχοι από τον 19ο αιώνα μέχρι τις μέρες μας. Τους υπογράφουν ποιητές, μικροί και μεγάλοι, που δεν απέστρεψαν το βλέμμα τους από την ελλειμματική τροχιά της Ελλάδας στηλιτεύοντας τις κακοδαιμονίες της. Από το φαντασιακό μεγαλείο, στο καθημερινό άγος. Φιλοδοξία του τόμου είναι η ελάχιστη συμβολή στη συλλογική μας αυτογνωσία. Κι ένα ερώτημα, ίσως ρητορικό: πότε θα αρχίσουμε να θεραπεύουμε τις πληγές μας; Στη συζήτηση που ακολουθεί αναπτύσσονται οι βασικοί άξονες της ανθολογίας, για μια ποίηση που δεν είναι «μουσειακή», αλλά ανατέμνει τη γυμνή ιστορία του τόπου.

Ποιο είναι το πραγματικό νόημα του όρου «εθνική ποίηση», εάν υπάρχει;

Η εθνική ποίηση εδώ έχει ταυτιστεί με λογύδρια γυμνασιαρχών και διαγγέλματα προέδρων. Ομως το δεσπόζον θέμα της νεότερης ποίησής μας, από τον Κάλβο και τον Σολωμό ως τον Σεφέρη και τους Μεταπολεμικούς, είναι ακριβώς το έθνος: η ιστορία, η ελευθερία, η γλώσσα, η προκοπή των Ελλήνων. Και δεν γράφουν διόλου ποίηση υμνολογική όλοι αυτοί, σωβινιστική ή μονόφθαλμη. Αντιθέτως, αντιμετωπίζουν με τρόπο βαθιά κριτικό, συχνά καυστικό, κάποτε ανελέητο και μαστιγωτικό τις εθνικές κακοδαιμονίες. Αυτή την «άλλη» εθνική ποίηση θέλει η ανθολογία μου να αναδείξει. Και μαζί της, τη σκοτεινή πλευρά αυτών των 200 χρόνων από την Επανάσταση και τον αγώνα της ανεξαρτησίας.

Πείτε μας τι περιλαμβάνουν οι τέσσερις ενότητες της ανθολογίας: Τόποι, τύποι, καταστάσεις, εποχές;

Τόποι είναι τα θέατρα των πολλών, αλίμονο, δραμάτων του νεοελληνικού βίου, λ.χ. η Αθήνα του μπετόν και η επαρχία της εγκατάλειψης, τα πικρονήσια της εξορίας του Δούκαρη και του Δάλλα, η «ρημαγμένη φύση» του Καρούζου. Τύποι είναι οι διαχρονικά αναγνωρίσιμοι νεοελληνικοί χαρακτήρες από τον ανάξιο δάσκαλο και κληρικό ως τον ρουσφετλή πολιτικό και υπάλληλο. Καταστάσεις είναι τα μόνιμα άγη που σημάδεψαν την καθημερινότητά μας όλα αυτά τα χρόνια: η φτώχεια και ο παρασιτικός πλουτισμός, η μισάνθρωπη γραφειοκρατία, η αρχαιολαγνία, η αναξιοκρατία, η αναλγησία της ισχύος και του χρήματος. Εποχές είναι τέλος τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα που σημάδεψαν αρνητικά όλη αυτή την περίοδο: οι απανωτοί εμφύλιοι, διχασμοί, χρεωκοπίες, πολεμικές ήττες και προδοσίες. Και είναι πράγματι εντυπωσιακό πώς τα αποδίδουν όλα αυτά στο έργο τους οι ποιητές μας: γυμνά και ακαλλώπιστα, όπως έχουν.

Ποιο ήταν το σκεπτικό της μεθοδολογίας που ακολουθήσατε και ποια σημεία θέλατε να αναδείξετε;

Η ανθολογία μου πάει αναπόταμα. Κόντρα στο πανηγυρικό, ενίοτε και πομπικό ρεύμα των επίσημων εορτασμών, θέλει να μας ξεναγήσει όχι στις φωτεινές αίθουσες αλλά στα υπόγεια της σύγχρονης ιστορίας μας. Γι’ αυτό και την αποκαλώ «παράκαιρη». Προφανώς η απώτερη πρόθεση εδώ είναι διδακτική. Το βιβλίο αυτό είναι για μένα μια απόπειρα συμβολής στη συλλογική μας αυτογνωσία. Ομως διδαχή χωρίς τέρψη στη λογοτεχνία δεν νοείται, και ο αναγνώστης στο «Η Ελλάς των Ελλήνων» θα βρει λοιπόν εκτός από πασίγνωστα αριστουργήματα της νεοελληνικής ποίησης, πάμπολλα λιγότερο γνωστά ή και εντελώς άγνωστα διαμαντάκια της.

Μεγάλο μέρος της συλλογής είναι σατιρικό. Πώς αλλάζει το κλίμα των ποιημάτων από τον 19ο αιώνα, καθώς βαθαίνουμε προς τον 20ό; Τι ανακαλύπτουν οι ποιητές μας στη διάρκεια της διαδρομής;

Η σάτιρα του 19ου αιώνα είναι σε μεγάλο βαθμό ευθυμογραφική. Τα πάθη και τα παθήματα του τόπου διακωμωδούνται, όμως υπάρχει ακόμη η αισιοδοξία ότι θα ξεπεραστούν, η πίστη ότι το μέλλον του νεαρού μας κράτους είναι φωτεινό. Τον 20ό αιώνα η φύση της σάτιρας αλλάζει. Ιδίως μετά το σημαδιακό 1922, στον Καρυωτάκη, στον Σεφέρη, στον Γκάτσο και σε αρκετούς σύγχρονούς μας ποιητές, η σάτιρα γίνεται εφιαλτική. Η Ελλάδα από γη της, εν αναστολή έστω, Επαγγελίας, συχνά μετατρέπεται σε δυστοπία. Ακόμη και στον Ελύτη, συναντάμε αυτή η δυστοπική εικόνα της σύγχρονης Ελλάδας. Τα τελευταία μάλιστα χρόνια πληθαίνουν τα ποιήματα που μιλούν για το Finis Greciae, το ιστορικό τέλος του Ελληνισμού. Είναι γι’ αυτό που τιτλοφόρησα το πέμπτο και τελευταίο μέρος της ανθολογίας μου «Ελληνικό ρέκβιεμ».

Τι σημαίνει και τι αρθρώνει για εσάς η έννοια του Ελληνισμού;

Πίσω απ’ τις έννοιες, για τις οποίες μπορούμε να ερίζουμε χωρίς σταματημό, υπάρχουν τα πρόσωπα και τα πράγματα. Προσωπικά αυτά με νοιάζουν, κι όχι τα ονόματα ή οι ορισμοί τους. Και υπάρχει ακόμη αυτή η μακρά σειρά από τις πεισματάρικες σταθερές που συναντούμε όλους αυτούς τους αιώνες χωρίς διακοπή. Λ.χ., η αναλλοίωτη στάση του λαού μας απέναντι στον θάνατο, τον πανάρχαιο Χάροντα ή Αδη, που τη βρίσκουμε τόσο στον Ομηρο όσο και στο δημοτικό τραγούδι. Ή η πάγια λατρεία του Θείου στην ενσώματη, αναπαραστάσιμή του μορφή, ειδώλου ή εικόνας. Ή η ακατασίγαστη διαλεκτική του μητροπολιτικού και του απόδημου, του αυτόχθονος και του ετερόχθονος, του γηγενούς και του μετανάστη. Ή η αδιατάρακτη προσήλωση των Ελλήνων προς τη μικρή κλίμακα, σε αντίθεση προς τον γιγαντισμό των άλλων. Κ.ο.κ., ο κατάλογος είναι μακρύς και δεν μίλησα καν για την «τρισχιλιετή γλώσσα» όπως είδατε.

Στον τόμο ο χρόνος ξεκινά από το Εικοσιένα και φτάνει μέχρι το σήμερα. Επειδή η ποίηση είναι δεμένη με τη ζώσα Ιστορία, τι αντικατοπτρίζουν ή και τι εκφράζουν τα ποιήματα της ανθολογίας;

Κανένα άλλο είδος λογοτεχνικό δεν αποτυπώνει με τέτοια ακαριαία αμεσότητα την ιστορία εν τη γενέσει της. Ας θυμηθούμε τον «Υμνο εις την Ελευθερίαν», τον «Επιτάφιο» του Ρίτσου, τους «Λύκους» του Παλαμά, ποιήματα όλα γραμμένα πάνω στη βράση των γεγονότων. Ούτε το μυθιστόρημα, ούτε η ιστοριογραφία, ούτε οι ειδικές μελέτες μπορούν να μας δώσουν μια τόσο ανάγλυφη εικόνα της ελληνικής εμπειρίας αυτών των αιώνων, δεν πιάνουν καλύτερα τον ψυχικό σφυγμό της συλλογικής μας ζωής. Απ’ αυτή τη σκοπιά, η ποίηση είναι ένας σεισμογράφος, ο πιο ευαίσθητος που διαθέτουμε. Είναι ο εθνικός μας βιογράφος.

Η νεοελληνική ιστορία έτσι όπως τη γνωρίσαμε τα τελευταία 200 χρόνια έχει κλείσει τον κύκλο της; Αν ναι, τότε τι μας αφήνει;

Αυτό πίστευε πράγματι ο Παναγιώτης Κονδύλης. Και δεν ήταν ο μόνος. Από παντού τα σημάδια πληθαίνουν ότι βρισκόμαστε σε καμπή. Ηδη ο Ελύτης κήρυττε το ελληνικό κράτος παντελώς αποτυχημένο. Ο Σεφέρης φοβόταν ότι είμαστε οι τελευταίοι που μιλούν ελληνικά. Πολλοί είναι οι ποιητές μας έκτοτε που το επανέλαβαν με τα δικά τους λόγια. Αν αντιζυγίσουμε τα όνειρα και τους πόθους που έθρεψαν το ’21 με την τωρινή μας κατάσταση, αυτό το ασταμάτητο τρέκλισμα που μας φέρνει από κρίση σε κρίση, και αν είμαστε στοιχειωδώς ειλικρινείς με τον εαυτό μας, οφείλουμε να θέσουμε το ερώτημα: Μήπως το θαύμα του Αγώνα, ως εκ του αποτελέσματός του, υπήρξε μάταιο; Δημογραφικά, πολιτικά, οικονομικά, όλοι οι δείκτες γύρω μας δείχνουν παρακμή. Μήπως αυτά τα 200 χρόνια δεν ήταν εντέλει η Παλιγγενεσία που λαχταρήσαμε, αλλά μια πρόσκαιρη, ασθενική αναλαμπή; Μήπως πίσω από το σπάταλο φως των επετειακών προβολέων, καραδοκούν και πάλι οι ίσκιοι; Τα ερωτήματα αυτά είναι θεμιτά, και πρέπει να τεθούν. Ας μη νομιστεί πάντως ότι ο ανθολόγος τούς παραδίδεται μοιρολατρικά. Δεν είναι αυτό το πνεύμα του βιβλίου μου. Για να μνημονεύσω τα λόγια του Παλαμά, ακόμη και στο πιο βαθύ σκοτάδι όταν βρίσκεται ο ποιητής, κοιτάζει πάντα «προς το φως το απόμακρο της μέρας».

INFO

Κώστας Κουτσουρέλης

«Η Ελλάς των Ελλήνων»

εκδ: Gutenberg,

2021

σελ.: 352