Προκαταλήψεις, ακτιβισμός και αστερίσκοι μεταξύ αρσενικού και θηλυκού

Το 2017, η Académie Française, ο θεματοφύλακας της γαλλικής γλώσσας, περιέγραψε την ουδέτερη ως προς το φύλο γλώσσα ως μία «εκτροπή» που θέτει την προστατευομένη του σε «θανάσιμο κίνδυνο». Και μόλις πρόσφατα, τον Φεβρουάριο, μια ομάδα βουλευτών από το κόμμα του Εμανουέλ Μακρόν, το LREM, και τη γαλλική Δεξιά, τους Ρεπουμπλικανούς, κατέθεσαν στη γαλλική Εθνοσυνέλευση νομοσχέδιο που απαγορεύει τη χρήση της επονομαζόμενης και «γλώσσας χωρίς φύλο» μεταξύ κυβερνητικών αξιωματούχων και δημόσιων λειτουργών, με το επιχείρημα ότι πρόκειται για μια μορφή γλωσσικού «ακτιβισμού» ο οποίος «επ’ ουδενί δεν προάγει τον δίκαιο σκοπό» της ισότητας των φύλων και επιπλέον καθιστά δυσκολότερη την εκμάθηση της γλώσσας. Εν τούτοις, συχνά-πυκνά βλέπει κανείς στον γαλλικό Τύπο, ιδιαίτερα σε αριστερές εφημερίδες όπως η ιστορική «Libération», να επιστρατεύονται άνω τελείες προκειμένου να δημιουργήσουν έναν πιο συμπεριληπτικό πληθυντικό – η λέξη «ami·e·s», για παράδειγμα, μπορεί να σημαίνει χάρη στη γραφή αυτή και «φίλοι» («amis») και «φίλες» («amies»). Ενώ, σύμφωνα με τον παραδοσιακό τρόπο, εφόσον η ομάδα δεν αποτελούνταν αποκλειστικά από γυναίκες, θα χρησιμοποιούνταν το αρσενικό επίθημα. Ακούγεται περίπλοκο; Περίπλοκος είναι και ο κόσμος που ζούμε. Αυτό δεν σημαίνει όμως πως οι προσπάθειες που γίνονται διεθνώς για γλώσσες πιο συμπεριληπτικές, που αποφεύγουν την προκατάληψη προς ένα συγκεκριμένο φύλο ή κοινωνικό φύλο, δεν έχουν τη λογική και τα επιχειρήματά τους.  

Στις γλώσσες χωρίς γραμματικό φύλο τα πράγματα μοιάζουν πιο εύκολα. Ακόμα και στα αγγλικά, όμως, οι αντωνυμίες έχουν στον ενικό αρσενικό (he) και θηλυκό (she) γένος. Προ διετίας, το λεξικό Merriam-Webster προσέθεσε το πιο ουδέτερο «they», που μπορεί να σημαίνει και «αυτοί» και «αυτές», ως την αντωνυμία που πρέπει να χρησιμοποιείται για «ένα άτομο η ταυτότητα φύλου του οποίου είναι nonbinary», βρίσκεται δηλαδή εκτός του δυαδικού φίλου. Αρκετοί αντέδρασαν λέγοντας πως η χρήση τού «they» τόσο για τον ενικό όσο και για τον πληθυντικό μπορεί να προκαλέσει σύγχυση και να κάνει τη σύνταξη της πρότασης άνω-κάτω. Ο Σαίξπηρ και η Τζέιν Οστιν, πάντως, και πολλοί ακόμα φημισμένοι άγγλοι συγγραφείς, δεν ήταν της ίδιας άποψης: χρησιμοποιούσαν το «they» όπως και το «their» για τον ενικό, όπως συνηθιζόταν άλλωστε στα αγγλικά μέχρι που οι γραμματικολόγοι της βικτωριανής εποχής άλλαξαν ρότα και επέβαλαν το «he» πάνω από όλα.  

Μια μεγάλη και έντονη συζήτηση είχε προηγηθεί και στη Σουηδία, ήδη όμως από το 2014 η χώρα έχει προσθέσει στο επίσημο λεξικό της τη λέξη «hen» – μία ουδέτερη ως προς το φύλο αντωνυμία την οποία προώθησαν οι γλωσσολόγοι ως εναλλακτική επιλογή στην αρσενική αντωνυμία «han» και τη θηλυκή «hon». Την ίδια χρονιά, το γερμανικό ομοσπονδιακό υπουργείο Δικαιοσύνης επέβαλε τη χρήση ουδέτερων ως προς το φύλο διατυπώσεων σε όλα τα έγγραφα των κρατικών υπηρεσιών. Και πέντε χρόνια αργότερα, τον Ιανουάριο του 2019, το Ανόβερο έγινε η πρώτη γερμανική πόλη που επιβάλλει τη χρήση ουσιαστικών ουδέτερων ως προς το φύλο σε όλες τις επίσημες επικοινωνίες του: αντί, για παράδειγμα, να χρησιμοποιήσει τη λέξη «wähler» (άνδρας ψηφοφόρος) ή «wählerin» (γυναίκα ψηφοφόρος), ο Δήμος χρησιμοποιεί λέξεις χωρίς φύλο, όπως το «wählende» (άτομο με δικαίωμα ψήφου).  

Επί του παρόντος, γίνεται μια καμπάνια στη Γερμανία υπέρ της προσθήκης ενός αστερίσκου (ή μιας άνω και κάτω τελείας, ή μιας κάτω παύλας…) μεταξύ αρσενικού και θηλυκού επιθήματος: η λέξη Βürger*innen, για παράδειγμα, είναι ουδέτερη ως προς το φύλο, αφού μπορεί να σημαίνει και άνδρες (Βürger) και γυναίκες (Βürgerinnen) πολίτες, ενώ η λέξη Arzt*in, ένα ακόμα παράδειγμα, μπορεί να σημαίνει και δάσκαλος (Arzt) και δασκάλα (Arztin). Υπάρχουν όμως πολλές αντιδράσεις, ιδίως από την Ακροδεξιά, το AfD, καθώς και τους Χριστιανοδημοκράτες: στη Γερμανία, η συζήτηση μοιάζει να χωρίζεται από ιδεολογικές γραμμές, με τα αριστερά κόμματα, και ειδικά τους Πράσινους, περισσότερο υπέρ μιας γλώσσας χωρίς φύλο. Το ίδιο συμβαίνει όμως σε αρκετές ακόμα ευρωπαϊκές χώρες: στην Ισπανία, για παράδειγμα, η πρόταση της κυβέρνησης συνασπισμού Σοσιαλιστών – Podemos να ξαναγραφεί το Σύνταγμα του 1978 χρησιμοποιώντας μια πιο συμπεριληπτική ως προς το φύλο γλώσσα προσκρούει προς το παρόν στο «όχι» της συντηρητικής Βασιλικής Ισπανικής Ακαδημίας.