Κωμωδίες ηθών

Δεν είναι σπάνιο φαινόμενο στα πνευματικά μας πράγματα η παρεξήγηση, η παραποίηση, η διαστρέβλωση πολλών πολιτιστικών μορφών και ιδιωμάτων. Το πιο κραυγαλέο παράδειγμα είναι η συρρίκνωση εννοιολογικά του θεατρικού είδους που ονομάζεται «ηθογραφία». Ενας τίμιος αναγνώστης ή χρήστης, κυριότερα, του όρου θα έπρεπε να διεισδύσει στο πρώτο συνθετικό του όρου, το «ήθος» ή τα «ήθη», και να αντιληφθεί πόσο εύρος περιεχομένου έχει η έννοια αυτή, επειδή πολύ σωστά οι παλιότεροι συγγραφείς του 19ου αιώνα, άκρως εγγράμματοι και γνώστες της διαχρονίας της ελληνικής γλώσσας, ονόμασαν «ηθογραφία» ό,τι εκείνη την περίοδο ήταν το κύριο κοινωνικό, οικονομικό και ηθικό πεδίο της νεοελληνικής κοινωνίας μετά την Επανάσταση του ’21 και τα χρόνια της προσπάθειας να οργανωθεί ένα κράτος με τη παράδοση των στοιχείων της μακραίωνης, συχνά τραγικής του, περιπέτειας με τα αισθητικά πρότυπα της Ευρώπης.

Οταν, λοιπόν, γράφεται και παίζεται η «Βαβυλωνία» του Βυζάντιου, τα έργα του Χουρμούζη και οι κωμωδίες του Ραγκαβή, οι Ελληνες παρακολουθούν την προσπάθεια των συγγραφέων να χαρτογραφήσουν θεσμούς, ήθη, ιδεολογήματα μιας κοινωνίας που, από τη μια στιγμή στην άλλη, πέρασε ή αποπειράθηκε ξώφαλτσα να περάσει από τον ποιμενικό και τον γεωργικό βίο, τη λαϊκή θρησκεία, τις πανηγύρεις και τον θηριώδη σε ποσοστά αναλφαβητισμό στις πνευματικές, αισθητικές και ιδεολογικές ρήτρες μιας δραματουργικής ιστορίας 800 ετών της Ευρώπης. Οταν ανακηρύχτηκε το νέο ελληνικό κράτος, η Ευρώπη είχε αφομοιώσει τον Σαίξπηρ, τον Σίλερ, τον Γκολντόνι, τον Λόπε ντε Βέγκα, τον Γκόγκολ και μια εξαίσια σειρά θεατρικούς απογόνους. Επειδή, όμως, ανέκαθεν το θέατρο φιλοδοξούσε να είναι και ήταν μίμησις πράξεως, είτε σπουδαίας και τελείας, είτε φαύλης, ήταν φυσικό οι πρώτοι μετεπαναστατικοί συγγραφείς να καταγράψουν ήθη, συμπεριφορές, ιδεολογίες της εποχής τους και του τόπου τους. Και αφού η κοινωνική διαστρωμάτωση είχε ως κυρίαρχο γνώρισμα τα κοινοτικά ήθη, τις λαϊκές τελετές (γάμοι, κηδείες, γραφειοκρατία των αχώνευτων ευρωπαϊκών, πολιτικών μορφωμάτων, την ελλιπή εκπαίδευση, αλλά και άλλα μορφώματα) είχε αρχίσει να εξετάζει η νέα τότε επιστήμη της Λαογραφίας.

Η ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ. Ετσι τα κυρίαρχα θεατρικά είδη από τα μέσα του 19ου αιώνα είναι τα ιστορικά δράματα και οι κωμωδίες ηθών. Ποτέ δεν γράφτηκαν τόσα ιστορικά δράματα με ήρωες αρχαίους έλληνες ηγέτες, βυζαντινούς αυτοκράτορες και ήρωες της Επανάστασης του ’21. Είναι, εξάλλου, και η εποχή που γεννήθηκε και οργίασε το ιδεολόγημα της ελληνικότητας. Εκκινώντας οι συγγραφείς του θεάτρου από την «Ιστορία» του Παπαρρηγόπουλου, προσπαθούσαν να συρράψουν εποχές, γεγονότα, δράσεις και προσωπικότητες σε ένα ενιαίο χαλί ιστορικής συνέχειας. Από την άλλη πλευρά η Λαογραφία καταγράφει τα ήθη, τα έθιμα, τις τελετές, τις προκαταλήψεις του απλού λαού για να τις εντάξει σε μια επίσης υπόγεια εθιμική παράδοση. Με τον Νικόλαο Πολίτη, τον μέγα έλληνα λαογράφο και εισηγητή και του όρου Λαογραφία για τη νέα επιστήμη.

Πάνω σε αυτά τα επιστημονικά, αλλά και κοινωνικά και πολιτικά προτάγματα η δραματουργία καταφεύγει στα στερεότυπα βίου της ποιμενικής και αγροτικής ζωής. Δεν είναι, εξάλλου, παράδοξο πως η σάτιρα της εποχής στηλιτεύει τα ευρωπαϊκά ήθη, τη μόδα και τις νέες ιδέες που κυριάρχησαν στην Ευρώπη μετά τη Γαλλική και τη Γερμανική Επανάσταση, Φουστανέλλα εναντίον βελάδας και φράκου!!! Ετσι αστόχαστα φτάσαμε να θεωρούμε ως ηθογραφία ό,τι καταγράφει, ερμηνεύει ή και κρίνει τη θυμοσοφία του αγροτικού, ποιμενικού ή θαλάσσιου τρόπου ζωής.

Εχω κι άλλες φορές σε αυτή τη στήλη θυμίσει ότι «ήθος» είναι μια έννοια εξαίσια στην ιστορία της σημασίας της και έρχεται από τον Ομηρο, όπου «ήθεα» ορνίθων ή «ήθεα» Περσών είναι ο τόπος, όπου συμβαίνει, ζει και συμπεριφέρεται είτε το ζωικό, είτε το ανθρώπινο γένος. Αυτό που έλεγαν και οι γιαγιάδες μας: «Πες μου από πού είσαι και πού κάθεσαι να σου πω ποιος είσαι».

Με αυτά, λοιπόν, τα εννοιολογικά δεδομένα τα ήθη δεν είναι μόνο συνήθειες, συμπεριφορές, προτερήματα ή ελαττώματα ενός αγροτικού, ποιμενικού, αλιευτικού βίου ή της ορεινής ή νησιωτικής ζωής. Ηθος έχει και η συμπεριφορά του αστού και του βιομηχανικού εργάτη και των πανεπιστημιακών κάμπους και της φυλακής και του μοναστηριού και του θρησκεύοντος ή του άθεου συνανθρώπου.

ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ «ΓΚΟΛΦΩ». Για να γυρίσουμε τώρα οπλισμένοι εννοιολογικά στην ιστορία του ελληνικού θεάτρου, θα συμφωνήσουμε πως ηθογραφία δεν είναι μόνο η «Γκόλφω» και «Ο αγαπητικός της βοσκοπούλας», αλλά και ο «Γενικός Γραμματεύς» του Καπετανάκη, αλλά και η αστική «Βεγγέρα» του ίδιου. Κάθε εποχή, κάθε οικονομική ή κοινωνική τάξη έχει τα ήθη της και, όποια θεατρική αναφορά ή κριτική, θετική ή αρνητική, που αναφέρεται σε αυτά τα ήθη είναι ηθογραφία. Και τι άλλο από ηθογραφία είναι οι «Τρεις Αδελφές» του Τσέχωφ, ο «Επιθεωρητής» του Γκόγκολ, ο «Θάνατος του εμποράκου» του Μίλερ, η «Εντα Γκάμπλερ» του Ιψεν, τα «Εξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» του Πιραντέλλο, ο «Βόιτσεκ» του Μπίχνερ, το «Λεωφορείο ο Πόθος» του Τεν. Ουίλιαμς, ο «Βασιλικός» του Αντ. Μάτεση, αλλά και η «Τρισεύγενη» του Παλαμά.

Κάθε εποχή, συναρτήσει του φυσικού τοπίου, όπου διαβοιοί ένας λαός, συναρτήσει της ιστορικής του παρακαταθήκης, των θρησκευτικών δογμάτων που ασπάζεται, συγκροτεί έναν φυσικό και συνάμα πνευματικό χώρο, εντός του οποίου αναπτύσσει τους κώδικες συμπεριφοράς του και τις εστιάσεις της μαζικής του συνήθειας. Η Εντα Γκάμπλερ ζει και κινείται, διαμορφώνεται και διαφοροποιείται μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό και ηθικό τοπίο. Πώς είναι δυνατόν ένας υπεύθυνος ηθοποιός να μη λάβει υπόψη του ότι η Εντα Γκάμπλερ είναι προτεστάντισσα Χριστιανή και η Τρισεύγενη νησιώτισσα Ορθόδοξη; Είναι δυνατόν ένας σκηνοθέτης να καθοδηγήσει τους ηθοποιούς του, διδάσκοντας τον «Βασιλικό» του Μάτεση και να μη γνωρίζει τα ήθη και τους κανόνες ηθικής ενός φεουδάρχη στα Επτάνησα, την εποχή που ανέρχεται και κυριαρχεί στην κοινωνία ένας επιθετικός αστικός κώδικας οικονομίας και ηθικής.

Εχουμε, δυστυχώς, ταυτίσει το ήθος με τις λαϊκές γιορτές, τα πανηγύρια, τους γάμους, τα μοιρολόγια, τις προκαταλήψεις, την παγωμένη ανεξέλικτη παράδοση. Αλλά κανείς δεν θέλησε να μελετήσει πώς αλλάζει ήθος, αλλά και ηθική ένας ορεσίβειος Ελληνας ποιμενικής οικογένειας που οι ανάγκες του βίου τον οδήγησαν να πάρει τον δρόμο της ξενιτιάς και εντάχτηκε στο προσωπικό, πολυεθνικό, μιας γερμανικής βιομηχανίας και συγκατοικεί σε ομοιόμορφους οικισμούς, όπου γειτονεύει με τούρκους, σλάβους και ισπανούς μετανάστες. Πώς διεμβολίζεται και μεταποιείται το ήθος του, η μόδα του, η γλωσσική του συμπεριφορά, ακόμα και η ενδυμασία του και ο συμβιβασμός του με αλλόδοξες θρησκευτικές, ακόμα και διατροφικές συνήθειες.

Η καταγραφή, π.χ., στο θέατρο (βλέπε Λούλα Αναγνωστάκη) των συμπεριφορών του δεν είναι ήθος και ως εκ τούτου ηθογραφείται. Θα συνεχίσω…