Ο χαμένος χρόνος της Μεσογείου

Ο «Πρώτος άνθρωπος» του Αλμπέρ Καμύ είναι η εξιστόρηση μιας ζωής σε επεισόδια, χωρίς να είναι η αυτοβιογραφία του μεγάλου συγγραφέα. Το alter ego του είναι ο Ζακ Κορμερί, ο οποίος γεννιέται και ενηλικιώνεται στο Αλγέρι, αναζητά τον πατέρα του, ο οποίος έχει πεθάνει έναν χρόνο μετά τη γέννησή του, ανακαλεί στιγμιότυπα από τη μαθητική ζωή και τους γάλλους αποίκους στην Αλγερία. Ωριμος άντρας πλέον, ζει στη Γαλλία και αναρωτιέται σε ποια πλευρά της Μεσογείου ανήκει. «Τελικά, θα μιλήσω για κείνους που αγαπούσα» γράφει ο ίδιος ο Καμύ σε μια σημείωσή του. Η ύπαρξη του βιβλίου (εκδόθηκε το 1995 από τον Λιβάνη και επανεκδόθηκε στον Καστανιώτη, το 2017, στην ωραία μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη) οφείλεται στην τυχαιότητα, την οποία ο Καμύ φρόντισε να συμπεριλάβει ουκ ολίγες φορές στα κείμενά του. Βασίζεται στις 144 χειρόγραφες σελίδες που βρέθηκαν στη δερμάτινη τσάντα του, ύστερα από το αυτοκινητικό δυστύχημα του 1960 στην πόλη Σανς, όπου έχασε τη ζωή του (λίγες ημέρες αργότερα θα υπέκυπτε και ο συνεπιβάτης στο Facel Vega, Μισέλ Γκαλιμάρ). Κατά την επεξεργασία των σημειώσεων οι ειδικοί θεωρούν ότι ο συγγραφέας ήθελε να αφήσει μια «αναζήτηση του χαμένου χρόνου για τους φτωχούς», ένα opus magnum που θα πλησίαζε την καλειδοσκοπική τεχνική του «Οδυσσέα».

Η γλώσσα ενός κόμικ μπορεί να υπηρετήσει αυτή την κυβιστική οπτική και ο Jacques Ferrandez καταφέρνει να μεταγράψει το έργο σε άλλη ιδιόλεκτο. «Ανάμεσα στα καρέ υπάρχει πάντα το κενό, η έλλειψη, που επιτρέπει κάθε στιγμή στον αναγνώστη να ταξιδέψει πέρα από ό,τι λέγεται, από ό,τι φαίνεται» σημειώνει η ερευνήτρια Αλις Κάπλαν στη σύντομη εισαγωγή και της ελληνικής έκδοσης (Πατάκη, 2020, μετάφραση Νίκη Καρακίτσου – Douge, Μαρία Κασαμπαλόγλου – Roblin). Ο αναγνώστης (ξανα)βρίσκει τις αναμνήσεις και τις αξίες, μέσω των οποίων ο Καμύ έγινε αυτό που ήταν: από τις κατσάδες της γιαγιάς και τις εξορμήσεις με τον θείο του Ερνέστ, τον αλγερινό περίγυρο και την τρομοκρατία ως τον έρωτα και τον δάσκαλο Μπερνάρ (Ζερμέν στο πραγματικό όνομα), ο οποίος γίνεται πατρικό πρότυπο – ειδικά στα παιδιά που έχασαν τους πατεράδες στους στον πόλεμο – και μαθαίνει στον Ζακ τον δρόμο της λογοτεχνίας. Σε ένα από τα πιο… αυθεντικά καρέ – αν μπορούμε να το θέσουμε έτσι – ο Ζακ Κορμερί/ Αλμπέρ Καμύ αναπολεί μπροστά στον γηραιό δάσκαλό του, τον οποίο συναντά ύστερα από χρόνια: «Μόνο το σχολείο μας έδινε αυτές τις χαρές… Και ό,τι αγαπούσαμε είναι ό,τι δεν βρίσκαμε στο σπίτι μας, όπου η φτώχεια και η αμάθεια κάνουν τη ζωή πιο σκοτεινή, σαν κλεισμένη στον εαυτό της… Η μιζέρια είναι ένα φρούριο χωρίς γέφυρα επικοινωνίας. Μου άρεσε η μυρωδιά από το βερνίκι που είχαν οι χάρακες και οι κασετίνες, η γλυκιά γεύση του λουριού της σάκας μου που μασουλούσα για ώρες, ενώ ζοριζόμουν με τα μαθήματά μου. Και η πικρή και στυφή οσμή της λιλά μελάνης που ανέπνεα με αγαλλίαση… Οχι, το σχολείο δεν μας πρόσφερε μόνο φυγή από την οικογενειακή ζωή. Στην τάξη σας, τουλάχιστον, στάλαζε μέσα μας μια δίψα πολύ ουσιώδης για ένα παιδί: η δίψα της ανακάλυψης… Στην τάξη σας, για πρώτη φορά, νιώθαμε να υπάρχουμε και ότι μας εκτιμούσαν ιδιαίτερα: μας έκριναν άξιους να ανακαλύψουμε τον κόσμο».

Jacques Ferrandez
Ο πρώτος άνθρωπος
Μτφ. Νίκη Καρακίτσου – Douge, Μαρία Κασαμπαλόγλου – Roblin
Εκδ.Πατάκη, 2020, σελ. 184
Τιμή 21,90 ευρώ