Ο χαμένος Παράδεισος

Μια νεκροκεφαλή πάνω σε μια καρέκλα. Η υπόμνηση του θανάτου με ένα σαιξπηρικό εύρημα από τον Ολιβιέ Πι που λατρεύει τον Σαίξπηρ. Στην αρχή του «Βότσεκ» όλα είναι βυθισμένα στο ημίφως. Μόλις ξεκινάει η «αφήγηση» της ατονάλ μουσικής του Αλμπαν Μπεργκ, η οποία στα επόμενα 90 λεπτά θα συνοδεύσει την ενοχή, τον θυμό και το ντελίριο του Βότσεκ (ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος έφερε σε πέρας τη δύσκολη αποστολή τραγουδώντας σε σωστά γερμανικά), θα γνωρίσει κορυφώσεις, θα «μοιραστεί» τον σκηνικό χώρο με το επιβλητικό κτίσμα του Πιερ Αντρέ Βάιτς.

Η κατασκευή αυτή παραμένει σιωπηλός «πρωταγωνιστής» ως την 3η σκηνή, οπότε ο γκρίζος τοίχος που βλέπουν οι θεατές περιστρέφεται για να δώσει τη θέση του στις κλίμακες και τους αναβαθμούς: μια προσομοίωση διαμερισμάτων και εσωτερικών δωματίων για τον λόχο που απαρτίζουν οι ερμηνευτές. Σε αυτούς τους χώρους ο Βότσεκ συναντάει τη Μαρί, μητέρα του παιδιού του, προϊδεάζοντάς την για τις παραισθήσεις του. Με τη λάμπα φθορίου που κόβει το σκοτάδι στην αρχή της 4ης σκηνής ο Ολιβιέ Πι δείχνει τις δυνατότητες που έχει το απολύτως λειτουργικό κατασκεύασμα επί σκηνής. Είναι η κοινωνία μέσα στην οποία ο άνθρωπος μοιάζει μικρός, η κατασκευή όπου υποθάλπεται το Κακό. Αλλά και ο ψυχικός κόσμος του ήρωα αντεστραμμένος προς τα έξω: γεμάτος γκροτέσκες φιγούρες, απληστία, παραισθησιογόνα αισθήματα. Ο στρατιώτης Βότσεκ σχεδόν σέρνεται μέσα στις διακλαδώσεις του λαβυρίνθου, περιθωριακός, ανέστιος, έκκεντρος κι έρημος. Από στιγμή σε στιγμή μοιάζει να εμπνέεται από το πνεύμα του «Αμλετ» – ακούει κι αυτός φαντάσματα, περιφέρεται σαν ποιητής μέσα στον κόσμο – ή του «Οθέλλου» (όπως άλλωστε θέλει και το πρωτότυπο έργο του Μπίχνερ, η μήτρα για την όπερα που έγραψε ο Μπεργκ το 1925, με βάση τις εμπειρίες του στον αυστροουγγρικό στρατό). «Για μερικούς η γη καίει κολασμένα. Μπροστά της η κόλαση είναι παγωμένη» ακούγεται ο ήρωας υποδεικνύοντας το υπαρξιακό κενό στο οποίο είναι ριγμένοι όσοι κουβαλούν την ενοχή.

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ. Και ενώ ο Βότσεκ φτάνει ως το ντελίριο και τον φόνο της Μαρί, στο επιβλητικό σκηνικό παρελαύνουν τα ανθρώπινα πάθη. Ο θάνατος καιροφυλακτεί και παρασύρει το σεξ των στρατιωτών με τις πόρνες – δεξιοτεχνικό το «καδράρισμα» του Ολιβιέ Πι με τους φωτισμούς της Λυρικής Σκηνής -, την απληστία, το ονειρόδραμα που στήνεται με κόκκινα φεγγάρια. «Στριφογυρίζουν όλα μες στην ακολασία» φωνάζει ο μοιρολάτρης (αντι)ήρωας, που γίνεται ως και πειραματόζωο στα χέρια του Γιατρού. Ο Πι σκηνοθετεί έναν Βότσεκ παραδομένο στους δαίμονές του, ο οποίος προσφεύγει στην επιστήμη και την πρόοδο, χωρίς να ανακαλύψει εκεί τη λύτρωση. Η ίδια η μουσική του Μπεργκ το δηλώνει μεταξύ εκρηκτικών αυτοσχεδιασμών και σκέρτσι: αυτός ο κόσμος γέρνει, το Κέντρο δεν αντέχει. Η ύπαρξη είναι ήδη μια αποτυχία. Διόλου τυχαία η Μαρί στη θανάσιμη αναμονή της, μόνη με το παιδί, διαβάζει αποσπάσματα για τη μοιχαλίδα της Βίβλου και τη Μαρία Μαγδαληνή. Ο Πι δεν χάνει την ευκαιρία να ενσωματώσει στην εικονογράφησή του τις θρησκευτικές αναφορές που επιτρέπονται από τη μεταφυσική ανάγνωση του έργου, αλλά και εκείνες που οφείλονται στην προσωπική του παιδεία λόγω Θεολογίας. Λίγο μετά τον θάνατο του Βότσεκ, όταν το ορχηστρικό ιντερλούδιο δηλώσει και την εναλλαγή της οπτικής μας γωνίας – η πολυπόθητη κάθαρση – τα στιγμιότυπα που μένουν ως εντυπώσεις είναι ένα φέρετρο, ένας γυμνός άντρας και μια γυμνή γυναίκα: η αναπαράσταση των Πρωτόπλαστων σε έναν Παράδεισο που έχει προ πολλού αποκλείσει τον καθημερινό άνθρωπο Βότσεκ.

Χάρη στη σκηνοθεσία του ευρηματικού Ολιβιέ Πι, καλλιτεχνικού διευθυντή του Φεστιβάλ Αβινιόν, που «ανανέωσε» τον μύθο του Μπίχνερ κι έφερε τον «Βότσεκ» πιο κοντά στην αισθητική του σύγχρονου θεάτρου, η πρεμιέρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής για το 2020, με μια όπερα του 20ού αιώνα, πέρασε ήδη στις δυνατές στιγμές της, υπό τη μουσική διεύθυνση του Βασίλη Χριστόπουλου.