Η άνοστη ιστορία

«Ολβιος όστις της ιστορίης έσχε μάθησιν». Πόσο συχνά αναμασάμε την ευριπίδεια διαπίστωση και πόσο συχνότερα την ξεχνάμε ή την απαξιώνουμε. Ο στίχος είναι κατάλοιπο από μια χαμένη τραγωδία του Ευριπίδη. Και άλλη μια φορά δικαιολογεί την αρχαία ήδη κρίση πως ο τραγικός εκείνος ποιητής ήταν από σκηνής φιλόσοφος. Και πώς να μην είναι αφού η εποχή του ήταν η πρώτη στην Ιστορία αντιπαράθεση, κριτική, αμφισβήτηση και κατεδάφιση όλων των βεβαιοτήτων. Αν σκεφτεί κανείς με ποιους συνομιλούσε στα δείπνα της Αθήνας και της Μακεδονίας αργότερα ο Ευριπίδης, ποιοι ήταν οι σύγχρονοί του ποιητές, τραγικοί (ο Αγάθων), ιατροί, ιστορικοί, γεωγράφοι, μαθηματικοί, πολιτικοί και κυρίως σοφιστές και φιλόσοφοι, θα αντιληφθεί γιατί οι τραγωδίες του μέσω των ανταγωνιζόμενων προσώπων στοχάζονται και εκφέρουν τολμηρές γνώμες για την ανθρώπινη μοίρα, τις ανθρώπινες φιλοδοξίες, τα ανθρώπινα λάθη, τις θυσίες, τις εκδικήσεις, τα εγκλήματα και τις ευρέσεις του ανθρώπινου νου.

Ο μεγάλος τραγικός ως παιδί του αιώνα του περνάει το ποτάμι κουβαλώντας στην πλάτη του τα πάθη και τις ιδέες της γενιάς του και της εποχής του και τολμώ να πω της εποχής μας.

Για να επιστρέψω στο μονόστιχο λείψανο τραγωδίας της αρχής. Η ολβιότης είναι μια κλίμακα πιο σύνθετη από την έννοια της σοφίας, του καλού και της αρετής. Περιέχει και τη σοφία και το καλό και την αρετή μέσα στην πλησμονή του έχειν. Ο όλβιος άνθρωπος έχει πληρώσει όλες τις ανάγκες του. Δεν πεινάει, δεν διψάει ούτε για φαΐ και πιοτί, ούτε για γνώση, ούτε για ομορφιά, ούτε για δικαιοσύνη.

Και ποιος κατά τον τραγικό (και θα έλεγα για την έξοχη παρέα της εποχής του) είναι όλβιος; Αυτός που γνωρίζει. Διότι ιστορία σημαίνει γνώση και η ρίζα της αρχαίας λέξης βρίσκεται μέσα στο ρήμα οίδα. Επιτρέψτε μου λίγη ιστορία των λέξεων: το ρήμα οίδα έχει ανάμεσα στο όμικρον και στο γιώτα ένα δίγαμμα, σύμφωνο που σίγησε με τον καιρό. Το θέμα λοιπόν της λέξης είναι το ιδ – γι’ αυτό και ο πληθυντικός του οίδα είναι ίσμεν (το δ του ιδ γίνεται σίγμα πριν από το μ). Ετσι λοιπόν και ιδ-τορία έγινε ιστορία, δηλαδή γνώση, βαθιά συνείδηση της γνώσης ενός αντικειμένου, μιας ιδέας, ενός συναισθήματος, μιας μορφής.

Μ’ αυτή την αρματωσιά της γλώσσας οφείλουμε κάθε φορά να ερμηνεύουμε, να διεισδύουμε και να καταγράφουμε τίμια τα δρώμενα της εποχής μας. Και τότε, μόνο τότε, θα καταστούμε πλήρεις ανθρώπινες υπάρξεις, αυτάρκεις υλικά, ευθείς ηθικά, ανοιχτοί σε κάθε νέα γνώση και ελεύθεροι.

Αν όμως αυτό είναι το αιτούμενο που ως πρόταγμα ζωής βάζει ο τραγικός ποιητής και η εποχή του, τα γεγονότα, οι ανθρώπινες πράξεις και ιδέες και αιτήματα το γελοιοποιούν.

Οταν ο μέγας πρώτος ιστορικός της ανθρωπότητας Ηρόδοτος γράφει την Ιστορία του όπου θέλει να καταγράψει πράξεις, λάθη, ευφυΐα των ομοεθνών του κατά τους περσικούς αγώνες, στα πρώτα βιβλία της συγγραφής του μελετά αυτοπροσώπως τους πολιτισμούς που προϋπήρξαν ή συνυπήρχαν στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Ετσι αναφέρεται στις ιδέες, τις αξίες, τα κατορθώματα, τα δημόσια έργα, τις ανακαλύψεις, τα ήθη, τις ιδέες για τη ζωή και τον θάνατο των πανάρχαιων πριν από τους Ελληνες λαών γύρω από τη Μεσόγειο. Πέρσες, Αιγύπτιοι, Βαβυλώνιοι, Εβραίοι, Σύροι, Σουμέριοι, Σκύθες. Συχνά φτάνει έως την Αιθιοπία και συναντά τα όρια των Ινδιών. Αν δεν καταλάβεις, δεν μπορείς να δρας, κι αν δεν καταλάβεις (πράγμα που γίνεται συχνά), εξαφανίζεσαι από την οπτική της Ιστορίας (Βαβυλώνιοι, Σουμέριοι, Σκύθες) ή συρρικνώνεσαι στα στενά σου όρια.

Οι Πέρσες κατέκτησαν τη Βόρεια Αφρική, όλη τη Μικρά Ασία, τα Νότια Βαλκάνια και την Ελλάδα. Οι Βαβυλώνιοι κατακυρίευσαν λαούς και οδήγησαν το εβραϊκό έθνος στη δουλεία αιώνες.

Οι Αιγύπτιοι πολέμησαν για χρόνια με τους «Λαούς της θάλασσας», έφτασαν έως την Αβησσυνία και την Κρήτη και για χρόνια αργότερα έφαγαν το ψωμί της δουλείας με κατακτητές τους Πέρσες, ύστερα τους Ελληνες, αργότερα τους Ρωμαίους και έως πρόσφατα τους Αγγλους.

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία απλώθηκε έως τη Βρετανία, τη Ρουμανία, την Ισπανία, την Ελλάδα, την Αίγυπτο, το Ισραήλ, την Παλαιστίνη.

Ο Αλέξανδρος απλώθηκε έως το Αφγανιστάν, την Ινδία, την Περσία, τη Βακτριανή.

Το Βυζάντιο κυβέρνησε τα κύματα και τα εδάφη σε τρεις ηπείρους.

Αργότερα οι Σλάβοι κατακυρίευσαν, Ανατολίτες αυτοί, τη Δύση, οι Οστρογότθοι, οι Γότθοι, οι Φράγκοι, οι Αλανοί, οι Γερμανοί κατέστρεψαν και ξανάχτισαν την Ευρώπη.

Και ύστερα οι Αγγλοι ρήμαξαν τον πλούτο τριών ηπείρων και οι Ισπανοί εξαφάνισαν ανθρώπινες φυλές στη Νότια και Βόρεια Αμερική. Να μην ξεχάσουμε τους Βέλγους που έκοβαν τα χέρια των Αφρικανών στο Κονγκό αν τολμούσαν να φάνε μια φούχτα καλαμπόκι και να πιουν ένα παγούρι νερό.

Οι Γάλλοι, οι Αγγλοι, οι Αμερικανοί αργότερα κατάσφαξαν την Ινδοκίνα, την Καμπότζη, την Κορέα, την Κίνα και οι Αγγλοι εξαφάνισαν τον γηγενή πληθυσμό της Αυστραλίας κρατώντας για δείγμα λίγες οικογένειες που τις εξέθεταν στη δημόσια θέα και τα λιοντάρια. Να φτάσω ως τον Ναπολέοντα, τον λοχία της Γαλλικής Επανάστασης, που έγινε αυτοκράτορας και ταπεινώθηκε ως υπερφίαλος από τον ρωσικό καιρικό και ανθρώπινο χειμώνα;

Και ο εικοστός αιώνας; Φράνκο, Σαλαζάρ, Μουσολίνι, Χίτλερ, Πάγκαλος, Μεταξάς, νύχτες παλιότερα του Αγίου Βαρθολομαίου και αργότερα του Μαουτχάουζεν και της Μακρονήσου.

Μήπως είχε δίκιο ένας κυνικός του αιώνα μας που δήλωσε πως «το μόνο που διδάσκει η Ιστορία είναι πως δεν διδάσκει ποτέ και κανέναν»;

Και εμείς εδώ μάθαμε, αλήθεια, τίποτε από την Ιστορία; Σεβαστήκαμε τη νομοτέλειά της. Είχαμε τη Μικρά Ασία, την Αίγυπτο, την Πόλη, το Βουκουρέστι, την Οδησσό, τη Σικελία και την Κάτω Ιταλία. Οι μεγάλοι μας ποιητές ανδρώθηκαν στις αποικίες. Ο Σολωμός στην αγγλική, ο Κάλβος στην ιταλική, ο Καβάφης στην Αίγυπτο, ο Σεφέρης στη Σμύρνη. Ο Κοραής έδρασε στο Παρίσι, ο Ρήγας στη Βιέννη, στο Βελιγράδι ο Καποδίστριας, στη Μόσχα και στη Γενεύη, ο Βενιζέλος μεγάλωσε στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη. Ο Μαρασλής έγινε δήμαρχος στην Οδησσό, ο Μπενάκης έδρασε στην Αλεξάνδρεια, ο Ωνάσης ξεκίνησε από την Αργεντινή. Σε άλλα κράτη ο αέρας της δημοκρατίας, σε άλλα (τα περισσότερα) οι δικτατορίες μάς απώθησαν και περιοριστήκαμε ύστερα από δύο χιλιάδες χρόνια στα σημερινά μας όρια. Και γύρω μας γαυριούν οι αλαζόνες γείτονες και για πολλά χρόνια οι πολιτικοί μας αντίπαλοι σε θεμελιώδεις διαφορές ιδεολογίας.

Ξενιτευτήκαμε ξανά στα σκλαβοπάζαρα της Ευρώπης και της Αμερικής, Βόρειας και Νότιας. Ενας αδελφός του πατέρα μου έφυγε προς τον Νέο Κόσμο, χάθηκαν τα ίχνη του για σαράντα χρόνια και από έναν τυχαίο Ελληνα που επανέκαμψε μάθαμε πως πέθανε πένης στα ογδόντα του, ζήτουλας στην Ουρουγουάη! Και τώρα πεντακόσιες χιλιάδες κυρίως νέοι επιστήμονες αναζητούν τύχη και μεροκάματο στην ξενιτιά.

Η ίδια ιστορία εδώ και 3.000 χρόνια.

Ποια ελληνική οικογένεια σήμερα δεν είχε ή δεν έχει έναν άνθρωπό της στην ξενιτιά;

Εως τώρα δεν μίλησα για τους αυτοεξόριστους στις χώρες του υπαρκτού Ελληνες. Το έχω ξαναγράψει και με σημάδεψε. Βρέθηκα στη Βουλγαρία το 1975, ακόμη επί υπαρκτού σοσιαλισμού (πανάθεμά τον). Ως τουρίστας και περίεργος για να διαπιστώσω ιδίοις όμμασι τον θρίαμβο ή τον κατήφορο ενός συστήματος, για το οποίο ο πατέρας μου πήγε εξορία κι εγώ για χρόνια δεν είχα πιστοποιητικό φρονημάτων.

Με τη γυναίκα μου και τη μικρή μου κόρη και άλλες δύο φιλικές οικογένειες που ταξιδεύαμε κομβόι βρεθήκαμε βραδάκι Κυριακής στην κεντρική πλατεία της Σόφιας. Κάτι σαν την Ομόνοια στις μέρες μας, με τις ομάδες των μεταναστών και των φιλάθλων μετά το ματς. Οταν άκουσαν ελληνικά κάποιοι μιας παρέας που ήταν έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες, μας πλησίασαν και με λαχτάρα ζητούσαν νέα από την Ελλάδα. Ηταν η εποχή της Μεταπολίτευσης, είχε νομιμοποιηθεί το Κομμουνιστικό Κόμμα και οι άνθρωποι εκείνοι ήλπιζαν σε μια επιστροφή. Οταν χωρίσαμε, μας πήρε από πίσω ένας γηραιός Ελληνας με τραγιάσκα και γκλίτσα! Μια στιγμή, μας πλησίασε και έκπληκτους μας ρώτησε: «Σας παρακαλώ, βρε πατριώτες, πέστε μου τι γεύση έχει και πώς τραγανάει στο στόμα μια πετσούλα από το αρνί του Πάσχα που γυρίζει ακόμη στη φωτιά;».

Αγαπητοί φίλοι, ο άνθρωπος αυτός ερχόταν από τον Ομηρο γιατί στον Ομηρο το «νόστιμον ήμαρ», η μέρα της επιστροφής στην πατρίδα, έγινε για τον ξενιτεμένο νοστιμιά του σπιτικού μητρικού φαγητού.