Μελοποιώντας στα βλάχικα

Στο μεσημεριανό τραπέζι ακούγονταν δύο γλώσσες. Οι γονείς μεταξύ τους μιλούσαν βλάχικα και στα παιδιά απευθύνονταν στη νεοελληνική έπειτα από απαίτηση του δασκάλου τους. Η ίδια ατμόσφαιρα, ίσως και περισσότερο βεβαρημένη, επικρατούσε στα περισσότερα σπίτια της Αετομηλίτσας Ιωαννίνων, όπως θυμάται ο Βασίλης Νιτσιάκος. Ως καθηγητής της Κοινωνικής Λαογραφίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων παραδίδει μια πλήρη καταγραφή μελοποιημένης ποίησης που έγραψε ο ίδιος στο βλάχικο ιδίωμα και μελοποίησαν ο Σούλης Λιάκος και ο Μάκης Σεβίλογλου στην έκδοση «O lele / Ω λέλε».

Η βλάχικη γλώσσα, αν και εγγραμματίστηκε από τον 19ο αιώνα, παρέμεινε προφορική με πολλές διαλέκτους και ιδιώματα σε μια μεγάλη γεωγραφική κλίμακα. Κατάφερε να διασωθεί, στο περιθώριο των επίσημων γλωσσών στα κράτη των Βαλκανίων, αλλά πάντα παραμόνευε η εξαφάνισή της. Την ίδια τύχη είχαν και τα δημοτικά τραγούδια αυτής της γλώσσας. «Η δική μου γενιά είναι ουσιαστικά δίγλωσση, αλλά η μητρική γλώσσα των γονιών μας ήταν μόνο για το σπίτι ή για το χωριό. Παρέμεινε μια προφορική γλώσσα που δεν δικαιούνταν γενικά κανείς μας να γράψει σε αυτή. Δεν απαγορεύτηκε ποτέ επίσημα, αλλά με κάποιον μάλλον έμμεσο τρόπο περιθωριοποιήθηκε και στιγματίστηκε. Στην εφηβεία μας ντρεπόμασταν όταν πηγαίναμε στην πόλη και οι γονείς μας μιλούσαν βλάχικα. Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια ξαδέρφη μου που απείλησε τους γονείς της ότι θα φύγει από κοντά τους αν συνεχίσουν να μιλάνε βλάχικα… Γενικά ήταν μια κατάσταση που βιώναμε χωρίς να κατανοούμε τις κοινωνικές και ψυχολογικές της διαστάσεις. Πάντως απωθούσαμε πράγματα…».

ΤΟ ΧΡΕΟΣ. Ο Βασίλης Νιτσιάκος προχώρησε στο εκδοτικό αυτό εγχείρημα, το οποίο εμπεριέχει απόδοση των κειμένων στα ελληνικά αλλά και στα αγγλικά, κάτω από το βάρος ενός χρέους, όπως λέει, προς τους προγόνους, αλλά «και την αίσθηση ευθύνης για τον διαφαινόμενο αφανισμό της γλώσσας και του πολιτιστικού πλούτου που κουβαλά. Η ιδέα γεννήθηκε μέσα από μια προσωπική μου ανάγκη στην αρχή και από ένα κενό που ένιωσα μετά τον θάνατο του πατέρα μου, οπότε έπαψε στο σπίτι μας να μιλιέται η γλώσσα». Ο δημιουργός της έκδοσης εξηγεί ότι απαρτίζεται από μοιρολόγια, τραγούδια και νανουρίσματα μέχρι ιστορικά και παραλογές. «Προσωπικά γνώστης και κατά κάποιον τρόπο φορέας αυτών,  έκανα αυτό που έλεγε ο Διονύσιος Σολωμός. Δηλαδή προσπάθησα να πάρω την ουσία τους και να τη μετατρέψω σε σύγχρονη ποιητική έκφραση. Βεβαίως διατήρησα το μέτρο τους, το οποίο είναι κατά κανόνα ο τροχαϊκός οκτασύλλαβος, σε έναν στίχο πιο ελεύθερο από τον παραδοσιακό και εκφραστικά μέσα σύγχρονα».

Υπάρχει μια τάση στην Ευρώπη – και όχι μόνο – οι λαοί να γυρίζουν την πλάτη τους στους μετανάστες, στους ξένους γενικότερα. Πού οφείλεται, κατά την άποψή σας, αυτή η εσωστρέφεια σε μια εποχή που κομπάζει για την εξωστρέφειά της και την χωρίς περιορισμούς επικοινωνία της;

Η ξενοφοβία και η ξενηλασία συνδέονται με τη συλλογική ανασφάλεια, την άγνοια και την ιδεολογική εγχάραξη στερεοτύπων για τον «άλλον». Το άνοιγμα στον κόσμο δημιουργεί φοβίες σε ανθρώπους που έχουν ανατραφεί με αρνητικά στερεότυπα για το διαφορετικό και νιώθουν ανασφαλείς ως προς την ταυτότητά τους. Ο ρατσισμός και οι συναφείς προκαταλήψεις ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για τις αρνητικές στάσεις των ανθρώπων απέναντι σε μετανάστες και πρόσφυγες.

Σε ποια γλώσσα ονειρεύεστε;

Ονειρεύομαι ανάλογα με το πλαίσιο. Ακόμα και στα αγγλικά που είναι η γλώσσα των μεταπτυχιακών μου σπουδών. Ωστόσο, η γλώσσα στην οποία σκέφτομαι είναι η ελληνική.