Η μεγάλη ιστορία ενός ελάσσονος αγωνιστή

Ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος είναι πλέον αναμφισβήτητα ο τελευταίος κρίκος της σπουδαίας αλυσίδας ιστορικών που μεταπολεμικά αλλάξανε τον ρου της ιστοριογραφίας στην Ελλάδα, μετατοπίζοντάς τον από την εξιστόρηση και τον διδακτισμό στην αρχειακή έρευνα, την κριτική εξέταση της πηγής, τη δημιουργική σύνθεση με σκοπό την ανασύσταση της ζωής στο παρελθόν και τον διαφόρων πτυχών της. Επιπλέον αυτή η γενιά ανέδειξε την πνευματική κίνηση, την κοινωνική συγκρότηση αλλά και την κοπιώδη και τόσο ενδιαφέρουσα προσπάθεια του μετασχηματισμού της κοινότητας σε εθνική οντότητα. Η αναζήτηση των ορίων και των τεκμηρίων του εθνικού, η κατάρριψη του μύθου ως δομικού συστατικού της εθνικής ιστορίας, το χτίσιμο μιας νέας ελληνικής ιστοριογραφικής σχολής που τράβηξε μπροστά. Πολλά ακόμα θα μπορούσαν να γραφτούν, αλλά η γραφή που τόσο τίμησε αυτή η σχολή έχει και – έτσι πρέπει – τους περιορισμούς της.
Ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος πέρα από την έρευνα για την κοινωνική συγκρότηση του 18ου αιώνα, η οποία θεωρείται πλέον κλασική, έχει συνδέσει το όνομά του με πλήθος ερευνών μικροϊστορίας που αποτελούν πολύτιμα κομμάτια στο παζλ της επανασύστασης του κοινωνικού ψηφιδωτού, το οποίο οδήγησε στην Επανάσταση του 1821 αλλά και στη συγκρότηση της νέας πραγματικότητας έξω από τον κόσμο των αυτοκρατοριών.

Στις αρχές του 21ου αιώνα επιμελήθηκε την εμβληματική «Ιστορία του Νέου Ελληνισμού» με τη συνεργασία των «ΝΕΩΝ» τότε (που αυτή την περίοδο επανακυκλοφορεί με «Το Βήμα της Κυριακής») – το πιο σύνθετο ιστοριογραφικό πόνημα για την ιστορία του νέου ελληνισμού, στο οποίο συγκέντρωσε και συνέθεσε μια πορεία 2 και πλέον αιώνων νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας. Την τελευταία δεκαετία ο Β. Παναγιωτόπουλος ανοίγει όμως με συνέπεια ένα νέο ιστοριογραφικό μονοπάτι, αποδεικνύοντας τη σημασία της αέναης πνευματικής προσπάθειας, έχοντας αντιληφθεί – ας το θέσουμε έτσι – τη σημασία του σπόρου που θα δώσει καρπούς έστω και αργά. Η βιογραφική μελέτη του 1821 με τελικό σκοπό τη δημιουργία ενός βιογραφικού λεξικού που θα βοηθούσε στη διερεύνηση διαφορετικών «ιστορικών ταξιδιών» που πραγματοποίησαν οι άνθρωποι με συχνά ετερόκλητες προελεύσεις και στοχεύσεις, συγκλίνοντας τελικά προς μια κοινή και απροσδόκητη για την εποχή ιδέα: την κήρυξη μιας Εθνικής Επανάστασης.

Περιηγήσεις

Το νεότερο βιβλίο του με τίτλο «Κωνσταντίνος Καντιώτης, Κερκυραίος, ελάσσων φιλικός, αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης» είναι προσανατολισμένο προς αυτή τη κατεύθυνση. Πολύ έγκαιρα, από την εισαγωγή, ο ίδιος ο συγγραφέας επισημαίνει ότι δεν πρόκειται για μια εξαντλητική βιογράφηση, καθώς κάτι τέτοιο θα απαιτούσε μια περιήγηση σε όλη την Ευρώπη και σε πολλούς διαφορετικούς σταθμούς της ζωής του πρωταγωνιστή. Αυτό όμως ακριβώς θέλει να υπογραμμίσει και ο Β. Παναγιωτόπουλος: τη σημασία και την περιπετειώδη τροπή ακόμα και ελασσόνων βίων στη πορεία προς την Επανάσταση. Με έμμεση ίσως αναφορά εδώ το κλασικό έργο του Πιερ Μισόν «Βίοι ελάσσονες» (εκδ. Ινδικτος, 2017, μτφ. Κατερίνα Κολέτ), το οποίο έκανε αίσθηση όταν παρουσιάστηκε στη Γαλλία, ένα δυνατό λογοτεχνικό κείμενο που παρακολουθούσε 8 ματαιωμένες ζωές, βυθισμένες στα πάθη τους και οδηγούμενες σε μια πορεία χαμηλών φιλοδοξιών.

Στο δικό του βιβλίο ο Β. Παναγιωτόπουλος αναψηλαφεί μια θεωρητικά ελάσσονα ζωή δευτεραγωνιστή του 1821, που όμως συνάμα είναι και τόσο συναρπαστική. Μεταξύ Πάδοβας και Ρωσίας, με εμπλοκή του τεκτονισμού, υπαλληλος της ρωσικής κυβέρνησης και στο πλάι του Καποδίστρια, ο Καντιώτης έχει φαινομενικά μια ελάσσονα ζωή και συνάμα μυθιστορηματική. Θα τολμούσα να πω ότι ο Β. Παναγιωτόπουλος αφήνει στη διερεύνησή του τον ρόλο του ιστορικού και καταπιάνεται με εκείνο του ντετέκτιβ. Δεν δίνει στον αναγνώστη συμπεράσματα, λογικές απαντήσεις ή συνθετικά πλαίσια. Του αφήνει μόνο τεκμήρια μιας ζωής, ελάσσονος ίσως αλλά μέρους ενός κύκλου αλλεπάλληλων διαδρομών στη Κωνσταντινούπολη, τη Βιέννη, την Πελοπόννησο, τις Παραδουνάβιες, τη Μόσχα, τα Ιόνια – διαδρομές που σε ένα όχι συγκυριακό γύρισμα του άξονα της ιστορίας συνέκλιναν και συνέβαλαν στην Επανάσταση του 1821. Μια ελάσσων ζωή που μαζί με άλλες συμμετέχουν σε ένα μείζον ευρωπαϊκό γεγονός.

Το βιβλίο, που διαβάζεται πραγματικά απνευστί, είναι σημαντικό γι’ αυτή τη μοναδική, συναρπαστική γραφή, η οποία κρύβει τις βεβαιότητες με τις οποίες δεν θέλει να δεσμεύσει το κοινό του. Σαν ένας άλλος Σαρλ Περό, αφήνει ίχνη για τον αναγνώστη γνωρίζοντας ότι δεν είναι σημαντικά μόνο αυτά που αφήνει να εννοηθούν, αλλά ακόμα περισσότερο αυτά που μένουν να διερευνηθούν.

Βασίλης Παναγιωτόπουλος
Κωνσταντίνος Καντιώτης, Κερκυραίος,
ελάσσων φιλικός, αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης
Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, 2019, σελ. 144
Τιμή: 12 ευρώ