Ο εκστατικός μετεωρισμός {LF}της παρακμής

Γιος μιας γαλλίδας αστής και ενός ολλανδού λιθογράφου, προερχόμενος από οικογένεια ζωγράφων με ιδιαίτερη κλίση στα θρησκευτικά θέματα, δημόσιος υπάλληλος όλη του τη ζωή, ο Ζορίς-Καρλ Ουισμάνς έδωσε με το έργο του το πλήρες περιεχόμενο της λογοτεχνίας της παρακμής: εκκινώντας από το δόγμα «η τέχνη για την τέχνη» του αισθητισμού, έφτασε στην κατάργηση κάθε ηθικού δεσμού στην τέχνη∙ εστιάζοντας σε μια εξωφρενική εικονολογία του παράδοξου, εγκαταλείφθηκε «στη νέα, ωραία και ενδιαφέρουσα ασθένεια» της λογοτεχνίας (σύμφωνα με τον ορισμό του μελετητή Αρθουρ Σίμονς για το κίνημα της «Decadence»), στην εκλέπτυνση που γεννιέται από την πλήξη, στη διαστροφή που τροφοδοτείται από την κενότητα. Το «Ανάστροφα», το πιο γνωστό του έργο, γραμμένο το 1884, περισσότερο μανιφέστο παρά μυθιστόρημα, χωρίς προγραμματικές διακηρύξεις αλλά με ορατές τις πολιτικές και κοινωνικές του επιλογές, διαπνεόμενο από ριζοσπαστικό πεσιμισμό αλλά και θρησκευτικό πάθος, είναι στην πραγματικότητα ένα Bildungsroman, μυθιστόρημα μαθητείας. Ο ήρωας, ο αισθητιστής και παρακμιακός Ντεζ Εσέντ, κουρασμένος από τον «αδιάκοπο κατακλυσμό» της ανθρώπινης ανοησίας, με τις αισθήσεις κορεσμένες από τις κραιπάλες και με την ανία να τον πολιορκεί, αποφασίζει να δημιουργήσει ένα αισθητικό σύμπαν, μέσα στο οποίο θα διάγει έναν βίο «εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στον στοχασμό και στην ονειροπόληση». Η διαδρομή του αντανακλά το ιδεώδες του ίδιου του συγγραφέα, την προσωπική του εξέλιξη: αρχικά θαυμαστής του Ζολά, ο Ουισμάνς θα απομακρυνθεί από τις αρχές του ρεαλισμού, του νατουραλισμού και του ιμπρεσιονισμού, θα αναχθεί στις φλαμανδικές, ριζωμένες στο γκροτέσκο, καταβολές του, θα ενδύσει με σύμβολα το ιδεατό και θα οδεύσει στον δρόμο ενός αισθητικού αναχωρητισμού, γοητευμένος από τα «άνθη των εξαισίων κήπων ενός τόπου άλλου / που Θεωρίες, και Pυθμοί, και Γνώσεις κατοικούν», με τα λόγια του Κ.Π. Καβάφη, του τόπου της «σοφής καλαισθησίας», όπου ανθούν τα «πιστά δώρα» της τέχνης – αν και, τανύοντας την εκζήτησή του στο έπακρο, θα φτάσει να ποθεί «ύστερα από τα τεχνητά άνθη που μιμούνταν τα αληθινά, άνθη φυσικά που να μιμούνται τα ψεύτικα». Εξάλλου η φύση είναι μια κοινοτοπία, μια «στενόμυαλη κρονόληρη», εντελώς «ξεπερασμένη» σύμφωνα με τον Ντεζ Εσέντ. «Με την απεχθή ομοιομορφία των τοπίων της και των ουρανών της έχει εξαντλήσει οριστικά την ενδελεχή υπομονή των εκλεπτυσμένων ατόμων». Και καθώς αναζητεί εναγωνίως ένα αισθητικό απόλυτο στο οποίο θα μπορούσε αυτοβούλως να υποταχθεί, κοντοστέκεται εκστατικός μπροστά στο δάσος των εκπληκτικά τεχνουργημένων θρησκευτικών συμβόλων του καθολικισμού.

Στον Ουελμπέκ

Ξαναβρίσκουμε τον Ντεζ Εσέντ στο έργο του Μισέλ Ουελμπέκ «Υποταγή», πρότυπο του πανεπιστημιακού ήρωά του που αναζητεί στη θρησκεία την «αγνή προσμονή, την απώτατη ελπίδα, χωρίς λόγο να ελπίζουμε». Ξαναβρίσκουμε, επίσης, ολόκληρο τον Ουισμάνς, σε μια λεπτομερή παρουσίαση, διάσπαρτη μέσα στο μυθιστόρημα, του αισθητικού του προτάγματος. Και η παρακμή του Ουισμάνς, όπως και του Ουελμπέκ, αναδύεται από έναν αποσυντονισμένο, ανάστατο, χαώδη μεταβιομηχανικό κόσμο, από τον οποίο ο ήρωάς του αποσύρεται αναπλάθοντας μεσαιωνικές πεποιθήσεις, ή μάλλον τα τεχνουργήματα που παρήγαγαν αυτές οι πεποιθήσεις, σε μια σύγχρονη λατρεία. Στο τέλος, όπως ο προσηλυτισμένος στο Ισλάμ ήρωας του Ουελμπέκ, ο Ντεζ Εσέντ θα προσαράξει στον πνευματικό μυστικισμό της νέας του θρησκείας, ελπίζοντας ότι «μόνο η ακατόρθωτη πίστη σε μια μελλοντική ζωή είναι ικανή να τον κατευνάσει».

Αρα ο αισθητισμός του ήταν μια φρεναπάτη, μια αδιέξοδη φενάκη; Αρα ούτε το καταφύγιό του έξω από το Παρίσι, όπου απομονωμένος από τις εικόνες, τους ήχους, τις οσμές της εξωτερικής πραγματικότητας θέλησε να επιδοθεί στην επινόηση και την ανατομία των πιο ακραίων φαντασιώσεων, δεν στάθηκε δυνατό να τον προφυλάξει από τα «ύδατα της ανθρώπινης μετριότητας»; Τι κι αν κάθε  δωμάτιο του ιδιωτικού του ασύλου ήταν ένα μοναδικό πείραμα στην εξωφρενική οπτική διέγερση και κάθε πρωτοβουλία του ένα βήμα προς μια «ηδονή αδοκίμαστη»; Τι κι αν συνέθεσε συμφωνίες με γεύσεις και με αρώματα, αν διείσδυσε στους πίνακες που συνέθεταν το προσωπικό του μουσείο, αν βυθίστηκε στις σελίδες της λατινικής γραμματείας; Σύντομα διαπιστώνει πως κάθε αισθητικό κέντρισμα πολύ γρήγορα εξαντλείται, καμιά σχέση, ερωτική ή φιλική, δεν ευοδώνεται. Ποθεί να σπάσει την πλήξη του μ’ ένα ταξίδι στην Αγγλία, αλλά καταλήγει, ενώ έξω λυσσομανά η βροχή, σε μια αγγλική ταβέρνα στο Παρίσι ανάμεσα σε «νησιώτες φερμένους πέραν της Μάγχης», δοκιμάζει ζωμό από ουρά βοδινού, ροσμπίφ με πατάτες και μπλε τυρί Στίλτον, πίνει μπίρα και νιώθει «πολιτογραφημένος Λονδρέζος». Εχει αποσπάσει την «ουσία» της Αγγλίας χωρίς να χρειαστεί να υποστεί το κουραστικό ταξίδι, θυμίζοντάς μας την περίφημη ρήση του Ξαβιέ ντε Μεστρ, την οποία θα υιοθετήσει αργότερα και ο θηρευτής των απολαύσεων της μεσκαλίνης, ο επίσης φλαμανδός συγγραφέας και ζωγράφος Ανρί Μισό: «Τα καλύτερα ταξίδια μου τα έκανα ατενίζοντας την ταπετσαρία του δωματίου μου».

Σύγχρονος άνθρωπος

«Κατάδικος της ζωής»

Στο πολύ ενδιαφέρον επίμετρο του απαιτητικού, πληθωρικού, σαγηνευτικού αυτού βιβλίου, έξοχα μεταφερμένου στα ελληνικά από τη Ρίτα Κολαΐτη, ο Νίκος Μπακουνάκης σημειώνει ότι αξίζει να ξαναδιαβάσουμε τον Ουισμάνς, όχι για να φτιάξουμε έναν αισθητικό κόσμο, «αλλά για να αναμετρηθούμε με την παρακμή, τους νέους φόβους μας, την άμβλυνση ή και το ξέφτισμα των δημοκρατικών αξιών και της κληρονομιάς του Διαφωτισμού, με τη βασανιστική καταπίεση της πολιτικής ορθότητας, με όλα τα post- της εποχής, ιδιαίτερα το post democracy και το post secularism». Πράγματι. Ο σύγχρονος άνθρωπος μπορεί να μην είναι ένας Ντεζ Εσέντ, όμως κι αυτός είναι φορές που μοιάζει μ’ έναν «κατάδικο της ζωής που σαλπάρει μόνος, μέσα στη νύχτα, κάτω από ένα στερέωμα που δεν το φωτίζει πια ο παρηγορητικός φάρος της αλλοτινής ελπίδας» – φράση με την οποία κλείνει το μυθιστόρημα του Ουισμάνς. Ας μη γίνει η υπαρξιακή αγωνία του, η ανάγκη του να επιστρέψει σε βεβαιότητες, η αναζήτηση της ελπίδας, η σαθρή οδός που οδηγεί προς τους ολοκληρωτισμούς, θρησκευτικούς ή πολιτικούς∙ ας μην οδηγήσει η λαχτάρα του για μια «συνολική σχέση» με τους συνανθρώπους του σε εκείνο το τυφλό σημείο που ονομάζεται θεός των φανατικών στη μία περίπτωση, αρχηγός της αγέλης στην άλλη.

J.-K. Huismans
Ανάστροφα
Μετάφραση Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο Νίκος Μπακουνάκης, εκδ. «Στερέωμα», σελ. 331
Τιμή: 18 ευρώ