Αφορισμοί, όπως λέμε αλήθειες

Κωμωδία. Αυτή η λέξη ερχόταν κατά νου καθώς το ένα λήμμα έδινε τη θέση του στο άλλο στο «Νέο αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας» του Δημοσθένη Κούρτοβικ. Αν η έδρα δέχεται κάποιο ελαφρυντικό για την αυθαίρετη ανάγνωση της αναθεωρημένης έκδοσης του 1994 και αν η μάχη δεν έχει ήδη χαθεί στο λήμμα «σπουδαιολεξία» (σελ. 115), εννοούμε την μπαλζακικής εμπνεύσεως ανθρώπινη κωμωδία. Ο Δημοσθένης Κούρτοβικ επανέρχεται στην τεχνική των αφορισμών για να καταθέσει όχι «ένα συνεπές ιδεολογικά οικοδόμημα», όπως τονίζει ήδη στον πρόλογο, αλλά μια κριτική της κουλτούρας, όπου όλοι μας μπορούμε να αναγνωρίσουμε τύπους και μοτίβα συμπεριφοράς, τα οποία μας αφορούν στην καθημερινότητά μας. Οι παλιότεροι και οι 35 νεότεροι αφορισμοί έχουν τη θέση συνεκδοχών για την ελληνική πραγματικότητα, τη λογοτεχνία, τις παθογένειες, τις μεγάλες ιδέες και τις «μυθολογίες» της εποχής μας (εδώ ίσως με την έννοια που ο Ρολάν Μπαρτ εισήγαγε τις δικές του το 1977).

Η ανάγνωση του βιβλίου σημαίνει ότι αποδέχεται κανείς a priori τον (αυτο)σαρκασμό του Κούρτοβικ, ώστε να αναγνωρίσει τον δικό του. Το ίδιο ισχύει και για τον βαρύ τίτλο του καυστικού ή επιθετικού σχολιαστή, τον οποίο πολλοί εζήλεψαν, αλλά ποτέ δεν ομολόγησαν. Για να μην πετάμε το μπαλάκι στην εξέδρα, ούτε να βγάζουμε την ουρά μας απέξω, ιδού το λήμμα «εφημερίδες»: «Δεν είναι αλήθεια ότι ο ελληνικός Τύπος αφιερώνει ελάχιστο χώρο στο βιβλίο. Απεναντίας: πουθενά αλλού στον κόσμο ο κριτικός δεν έχει στη διάθεσή του τόσο πολύ χώρο για να πει τόσο λίγα πράγματα για τόσο ασήμαντα βιβλία. Δεν είναι “οι εφημερίδες” που αδιαφορούν για το βιβλίο αλλά οι ίδιοι εκείνοι που δουλειά τους είναι να μας πείσουν ότι αξίζει να ασχολούμαστε μαζί του».

Ο χρόνος

Στο πεδίο αυτό, όπου ο – ψύχραιμος, αλλά καθόλου ψυχρός – σχολιασμός έχει ανεμπόδιστη θέα προς την αυτοκριτική και ένα είδος μελαγχολίας, οι περισσότεροι αφορισμοί του Κούρτοβικ αντέχουν στον χρόνο (να ένας ίδιος κι απαράλλαχτος, σχετικός με το θέμα μας: «Η κριτική οφείλει να είναι η φωνή της κοινής γνώμης. Οχι της σημερινής, αλλά της αυριανής»). Παίρνουν δε την τελική τους μορφή μέσα στο εργαστήριο της βασικής θεωρητικής του κατάρτισης: της βιολογίας και της ανθρωπολογίας (είναι η ίδια σκευή που, σε ένα διαφορετικό πλαίσιο, είχε οδηγήσει σ’ εκείνη την εξαιρετική μετάφραση της «Πατριαρχίας» του Ερνεστ Μπόρνεμαν). Χρειάζεται κατά κάποιον τρόπο η ίδια διεισδυτική και συνθετική μέθοδος που χρησιμοποιεί ένας ερευνητής για να ενώσει τα επιμέρους δεδομένα σε μία θεώρηση. Το νέο λεξικό, λοιπόν, μοιάζει με το απόσταγμα ανθρωπολογικών παρατηρήσεων που δηλώνουν ταυτόχρονα την ευαισθησία του συγγραφέα ως προς την αισθητική της καθημερινής ζωής. Κάτω από τη φόρμα, άλλωστε, των αφορισμών ο αναγνώστης μπορεί να εντοπίσει θέματα που απασχολούν ως κριτικό τον Κούρτοβικ τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Η μυθολογία της Γενιάς του ’30 («είναι χαρακτηριστική η εχθρότητα που έδειξε προς τους νεότερους συγγραφείς») σε αντίστιξη με τον κρυμμένο – ακόμη και σήμερα – πλούτο των Ροΐδη, Βιζυηνού, Μητσάκη, Παπαδιαμάντη. Η αμφιθυμική σχέση της Αριστεράς με τους συγγραφείς («μακρύς ο κατάλογος των σημαντικών… που αγνόησε επιδεικτικά επειδή δεν ήταν δικοί της· των σπουδαίων συγγραφέων που καταδίωξε και συκοφάντησε επειδή την εγκατέλειψαν· των μέτριων ή ασήμαντων συγγραφέων που πρόβαλε ως σπουδαίους επειδή την υπηρέτησαν πιστά»). Η άποψή του για τον πυρήνα της κριτικής, τελικά, που τον θέτει σε απόσταση από την «αισθητική αυτονομία» του έργου (Χάρολντ Μπλουμ): «Κάθε καλή κριτική, θετική ή αρνητική, πρέπει ν’ απαντά προπαντός στο ερώτημα πόσο και γιατί μας αφορά το κρινόμενο έργο».

Δημοσθένης Κούρτοβικ
Το νέο αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας
Εκδ. Εστία, σελ. 130
Τιμή: 12 ευρώ