Τον Σεπτέμβριο του 2021, ενώ η διεθνής συζήτηση για την προέλευση της πανδημίας COVID-19 επικεντρωνόταν μεταξύ της θεωρίας της μετάδοσης από ζώα σε αγορά τροφίμων στη Γουχάν ή της διαρροής από εργαστήριο, μια ανώνυμη ανάρτηση στο κινεζικό κοινωνικό δίκτυο WeChat παρουσίασε μια εντελώς διαφορετική εκδοχή. Σύμφωνα με αυτή, ο ιός SARS-CoV-2 έφτασε στην Κίνα μέσω κατεψυγμένων αστακών από το Μέιν των ΗΠΑ που πωλούνταν στην αγορά της Γουχάν. Η θεωρία απορρίφθηκε άμεσα από επιστήμονες, οι οποίοι τη θεώρησαν μέρος μιας κινεζικής προσπάθειας μετατόπισης ευθυνών.
Ωστόσο, νέα ανάλυση δείχνει ότι η ανάρτηση ίσως περιέχει στοιχεία που θα μπορούσαν να ρίξουν φως στην προέλευση της πανδημίας και να αποκαλύπτουν πως η Κίνα εξακολουθεί να αποκρύπτει κρίσιμα δεδομένα για το ζήτημα.
Η εξελικτική βιολόγος Φλοράνς Ντεμπάρ του CNRS, του εθνικού ερευνητικού οργανισμού της Γαλλίας, η οποία υποστηρίζει ότι ο SARS-CoV-2 μεταδόθηκε στους ανθρώπους από ζώα που πωλούνταν ζωντανά στην αγορά, χαρακτήρισε την ανάρτηση του WeChat ως «εξαιρετικά περίτεχνη παραπληροφόρηση». Όταν όμως μετέφρασε το κείμενο και συνέκρινε τους λεπτομερείς χάρτες που περιείχε με επίσημους χάρτες της αγοράς, εντόπισε εκπλήξεις: οι χάρτες ανέφεραν συγκεκριμένους πάγκους με ζώα που είχαν μολυνθεί από τον ιό και εμπόρους με αντισώματα κατά του SARS-CoV-2 — δεδομένα που η Κίνα δεν έχει δημοσιοποιήσει.
Αν πράγματι υπήρχαν μολυσμένα ζώα στην αγορά, αυτό θα ενίσχυε –χωρίς να αποδεικνύει πλήρως– τη θεωρία φυσικής προέλευσης, ενώ η ύπαρξη αντισωμάτων θα μπορούσε να βοηθήσει τους επιδημιολόγους να χαρτογραφήσουν την πρώιμη εξάπλωση του ιού. Η Ντεμπάρ θεωρεί τα στοιχεία αξιόπιστα, επειδή άλλα δεδομένα στους χάρτες έχουν επιβεβαιωθεί εκ των υστέρων. Όπως σημειώνει, «οι χάρτες περιλαμβάνουν πληροφορίες που έγιναν δημόσιες αργότερα, κάτι που δείχνει ότι προέρχονται από ενημερωμένη πηγή».
Η ίδια δημοσιοποίησε την ανάλυσή της, την οποία είχε κοινοποιήσει σε συναδέλφους και στο περιοδικό Science, καθώς και στη λοιμωξιολόγο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) Μαρία Βαν Κέρκοβε, που συντόνισε ανεξάρτητη επιστημονική ομάδα για την αξιολόγηση των θεωριών προέλευσης του ιού. Η Βαν Κέρκοβε χαρακτήρισε την ανάλυση «ενδιαφέρουσα», αλλά προειδοποίησε ότι η προέλευση των δεδομένων παραμένει ασαφής.
Διχασμένες επιστημονικές απόψεις
Άλλοι επιστήμονες εμφανίζονται πιο επιφυλακτικοί. Ο Τζέσι Μπλουμ, εξελικτικός βιολόγος στο Fred Hutchinson Cancer Center, ο οποίος δεν πείθεται για τη φυσική μετάδοση του ιού, θεωρεί τις αναφορές του WeChat «παράλογη προπαγάνδα» και «βαθιά εσφαλμένες». Κατά τον ίδιο, ούτε οι χάρτες ούτε η ανάλυση της Ντεμπάρ αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής.
Η ανάρτηση, υπό το ψευδώνυμο Kunlun Sword, υποστήριζε ότι άτομα στο Μέιν που είχαν νοσήσει το 2019 από σοβαρή πνευμονική ασθένεια σχετιζόμενη με το άτμισμα ήταν στην πραγματικότητα από τα πρώτα κρούσματα COVID-19. Ήταν μια παραλλαγή της λεγόμενης θεωρίας του «ψυχρού δικτύου», την οποία προωθεί η Κίνα από το 2020, χωρίς ωστόσο να έχει τύχει διεθνούς αποδοχής.
Οι χάρτες της αγοράς της Γουχάν
Η ανάρτηση περιλάμβανε δύο χάρτες της Αγοράς Θαλασσινών Χουανάν στη Γουχάν, όπου εντοπίστηκαν τα πρώτα κρούσματα στις 31 Δεκεμβρίου 2019. Οι αρχές είχαν τότε υποπτευθεί ότι η πηγή του ιού ήταν ζώα που πωλούνταν παράνομα και η αγορά έκλεισε την επόμενη ημέρα.
Οι ισχυρισμοί για τους αστακούς από το Μέιν προσέλκυσαν διεθνή προσοχή, αφού Κινέζος πρόξενος στην Ινδία ανάρτησε σχετική αναφορά στο Twitter (νυν X). Πέντε εβδομάδες αργότερα, το NBC News αποκάλυψε ότι περισσότεροι από 550 λογαριασμοί στο Twitter προωθούσαν τη θεωρία, οι οποίοι τελικά ανεστάλησαν.
Πριν από αυτή την ανάρτηση, μόνο δύο χάρτες της αγοράς είχαν δει το φως της δημοσιότητας: ένας στην έκθεση του ΠΟΥ για την προέλευση του ιού και ένας σε δημοσίευμα βασισμένο σε διαρροή εγγράφου του κινεζικού Κέντρου Ελέγχου Νοσημάτων (China CDC). Κανένας από τους δύο δεν ανέφερε μολυσμένα ζώα ή θετικά δείγματα από εμπόρους.
Αδημοσίευτα δεδομένα και ερωτήματα
Σύμφωνα με τη Ντεμπάρ, οι χάρτες του WeChat αποκάλυπταν πάγκους με ανθρώπινα και περιβαλλοντικά δείγματα θετικά στον ιό, καθώς και 17 εμπόρους με αντισώματα. Επιπλέον, 18 δείγματα από έναν συγκεκριμένο πάγκο, τον 6-29, φέρονται να είχαν βρεθεί θετικά στον ιό — στοιχείο που συμπίπτει με προηγούμενες αναλύσεις της ίδιας ερευνήτριας.
Ακόμη κι αν οι χάρτες είναι ακριβείς, δεν μπορεί να καθοριστεί αν ο ιός μεταδόθηκε από τα ζώα στους ανθρώπους ή αντίστροφα. Ωστόσο, ενισχύουν την εκτίμηση ότι η Κίνα δεν έχει δημοσιοποιήσει όλα τα διαθέσιμα δεδομένα για την αγορά.
Κάλεσμα για διαφάνεια
Ο εξελικτικός βιολόγος Κρίστιαν Άντερσεν από το Scripps Research θεωρεί ότι η ανάλυση της Ντεμπάρ συνδυάζει «παράξενες» αλλά ουσιαστικές πληροφορίες, υποδηλώνοντας ότι υπάρχουν ακόμη αδημοσίευτα στοιχεία. Ο Έντουαρντ Χολμς, από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ, επαινεί την επιμονή της Ντεμπάρ αλλά εκτιμά πως η συζήτηση δύσκολα θα καταλήξει κάπου χωρίς νέα δεδομένα από την Κίνα.
Η Βαν Κέρκοβε παραμένει πεπεισμένη ότι η Κίνα εξακολουθεί να αποκρύπτει κρίσιμες πληροφορίες για την προέλευση της πανδημίας. Όπως δηλώνει, «ο ΠΟΥ έχει υπάρξει απολύτως σαφής ζητώντας από όσους διαθέτουν δεδομένα να τα δημοσιοποιήσουν, ώστε να υπάρξει πλήρης ανάλυση». Ωστόσο, προσθέτει, οι αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν μπορούν να λύσουν το αίνιγμα: «Μπορεί να προσφέρουν ενδείξεις, αλλά αυτό δεν είναι παιχνίδι».
