Η Λυκόσουρα, σύμφωνα με τον αρχαίο γεωγράφο Παυσανία, υπήρξε η αρχαιότερη πόλη του κόσμου. Ο ίδιος έγραψε ότι βρισκόταν στην Αρκαδία και ιδρύθηκε μεταξύ 10.000 και 8.000 π.Χ., χαρακτηρίζοντάς την ως «την πρώτη που είδε ο ήλιος». Από εκεί, όπως σημειώνει, οι άνθρωποι έμαθαν πώς να χτίζουν πόλεις.
Στο έργο του «Ελλάδος Περιήγησις» (8.38.1), ο Παυσανίας περιγράφει: «Λίγο πιο πάνω βρίσκεται το τείχος της Λυκόσουρας, μέσα στο οποίο κατοικούν λίγοι άνθρωποι. Από όλες τις πόλεις που γνώρισε η γη, είτε στην ξηρά είτε στα νησιά, η Λυκόσουρα είναι η αρχαιότερη και η πρώτη που αντίκρισε ο ήλιος. Από αυτήν οι υπόλοιποι άνθρωποι έμαθαν να χτίζουν τις πόλεις τους».
Στο επόμενο χωρίο (8.38.2), ο Παυσανίας προσθέτει: «Αριστερά από το ιερό της Δέσποινας βρίσκεται το όρος Λύκαιον. Κάποιοι Αρκάδες το αποκαλούν Όλυμπο και άλλοι Ιερή Κορυφή. Εκεί, λένε, ανατράφηκε ο Δίας. Υπάρχει τόπος που ονομάζεται Κρήτη, αριστερά από το άλσος του Απόλλωνα Παρρασίου, και οι Αρκάδες ισχυρίζονται ότι εκεί, και όχι στο νησί, ανατράφηκε ο θεός».
Την εποχή του Παυσανία, τον 2ο αιώνα μ.Χ., η ιστορία, ο μύθος και η θρησκεία συνέθεταν ένα ενιαίο αφήγημα που καθόριζε την ταυτότητα των Ελλήνων. Αν και η Λυκόσουρα δεν ήταν ευρέως γνωστή πριν από τον 4ο αιώνα π.Χ., η μυθολογική της κληρονομιά παραμένει εξίσου εντυπωσιακή με εκείνη άλλων αρχαίων τόπων.
Το ιερό της Δέσποινας
Η σημασία της Λυκόσουρας συνδέεται στενά με το ιερό της χθόνιας θεάς Δέσποινας. Το ιερό, που χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ., ήταν δωρικού ρυθμού και διέθετε πρόναο και εσωτερικό θάλαμο. Στο εσωτερικό βρισκόταν ένα μνημειακό σύμπλεγμα αγαλμάτων: η Δέσποινα και η Δήμητρα καθισμένες σε θρόνο, πλαισιωμένες από την Άρτεμη και τον τιτάνα Άνυτο.
Η μυθική καταγωγή
Η παράδοση αποδίδει την ίδρυση της Λυκόσουρας στον Λυκάονα, γιο του Πελασγού. Ο Πελασγός θεωρούνταν γιος του Δία και της Νιόβης, της πρώτης θνητής γυναίκας που ενώθηκε με τον θεό. Σε άλλες εκδοχές, ο Πελασγός αναφέρεται ως αυτόχθων ή γιος του Παλαίχθονα.
Σύμφωνα με έναν από τους πιο σκοτεινούς αρκάδιους μύθους, ο Λυκάων θέλησε να δοκιμάσει τη θεϊκή φύση του Δία προσφέροντάς του ανθρώπινη σάρκα. Οργισμένος, ο Δίας κεραυνοβόλησε τους πενήντα γιους του και μετέτρεψε τον Λυκάονα σε λύκο.
Η πολιτική ένωση και η επιβίωση της λατρείας
Το 368 ή 367 π.Χ., πολλές πόλεις της περιοχής ενώθηκαν για να σχηματίσουν τη Μεγαλόπολη. Οι κάτοικοι της Λυκόσουρας, ωστόσο, αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη τους. Οι Αρκάδες σεβάστηκαν το ιερό της Δέσποινας, όπου οι Λυκοσούριοι είχαν καταφύγει, και τους χάρισαν τη ζωή.
Αργότερα, αν και η Μεγαλόπολη ανέλαβε τον πολιτικό έλεγχο του ιερού, η θρησκευτική του σημασία παρέμεινε ισχυρή. Νομίσματα της εποχής των Σεβήρων τον 3ο αιώνα μ.Χ. απεικονίζουν το λατρευτικό σύμπλεγμα, αποδεικνύοντας τη διαρκή τιμή προς τη Δέσποινα.
