Ερευνητές του πανεπιστημίου του Stanford κατάφεραν να αναστρέψουν τον σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 σε ποντίκια, χρησιμοποιώντας έναν συνδυασμό μεταμόσχευσης αιμοποιητικών βλαστοκυττάρων και νησιδίων του παγκρέατος που παράγουν ινσουλίνη. Οι δότες και οι λήπτες δεν είχαν συμβατό ανοσολογικό προφίλ, ωστόσο η μέθοδος οδήγησε σε πλήρη αποκατάσταση της παραγωγής ινσουλίνης και επανεκπαίδευση του ανοσοποιητικού συστήματος.
Ο διαβήτης τύπου 1 προκαλείται όταν το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται λανθασμένα στα κύτταρα που παράγουν ινσουλίνη στο πάγκρεας, στερώντας από τον οργανισμό τη δυνατότητα ρύθμισης του σακχάρου στο αίμα. Η νέα προσέγγιση πέτυχε να αποκαταστήσει τη λειτουργία των νησιδίων χωρίς να εμφανιστεί νόσος μοσχεύματος έναντι ξενιστή, μια επικίνδυνη επιπλοκή των μεταμοσχεύσεων βλαστοκυττάρων.
Τα πειραματόζωα διατήρησαν φυσιολογικά επίπεδα γλυκόζης για έξι μήνες χωρίς ανάγκη για ενέσεις ινσουλίνης ή ανοσοκατασταλτικά φάρμακα. Ο Seung K. Kim, MD, PhD, καθηγητής αναπτυξιακής βιολογίας, γεροντολογίας, ενδοκρινολογίας και μεταβολισμού, δήλωσε: «Η δυνατότητα να μεταφραστούν αυτά τα ευρήματα στους ανθρώπους είναι εξαιρετικά συναρπαστική». Όπως εξήγησε, τα βασικά βήματα της μελέτης —η δημιουργία ενός υβριδικού ανοσοποιητικού συστήματος με κύτταρα δότη και λήπτη— εφαρμόζονται ήδη κλινικά σε άλλες παθήσεις.
Η μελέτη, με επικεφαλής τον Kim και δημοσιευμένη στις 18 Νοεμβρίου στο Journal of Clinical Investigation, αποτελεί συνέχεια έρευνας του 2022. Τότε, οι επιστήμονες είχαν καταφέρει να αντιστρέψουν τεχνητά προκαλούμενο διαβήτη σε ποντίκια, χρησιμοποιώντας ήπια προετοιμασία πριν από τη μεταμόσχευση και συνδυασμό αιμοποιητικών βλαστοκυττάρων και νησιδίων παγκρέατος από μη συγγενή δότη.
Η νέα μελέτη αντιμετώπισε ένα πιο σύνθετο πρόβλημα: τον αυτοάνοσο διαβήτη τύπου 1, όπου το ανοσοποιητικό σύστημα καταστρέφει αυθόρμητα τα ίδια του τα κύτταρα που παράγουν ινσουλίνη. Ο Kim εξήγησε ότι ο στόχος ήταν διπλός — να αντικατασταθούν τα κατεστραμμένα νησίδια και ταυτόχρονα να επανεκπαιδευτεί το ανοσοποιητικό ώστε να μην τα επιτίθεται ξανά.
Για να το επιτύχουν, οι ερευνητές προσέθεσαν στο πρωτόκολλο προμεταμοσχευτικής αγωγής ένα φάρμακο που χρησιμοποιείται ήδη για τη θεραπεία αυτοάνοσων νοσημάτων. Με αυτόν τον τρόπο, η μεταμόσχευση αιμοποιητικών βλαστοκυττάρων δημιούργησε ένα μικτό ανοσοποιητικό σύστημα και απέτρεψε την ανάπτυξη διαβήτη σε όλα τα πειραματόζωα. Επιπλέον, θεράπευσε εντελώς εννέα ποντίκια με εγκατεστημένο διαβήτη τύπου 1.
Η προσέγγιση βασίστηκε στο έργο του αείμνηστου Samuel Strober, MD, PhD, και της Judith Shizuru, MD, PhD, οι οποίοι είχαν δείξει ότι μεταμόσχευση μυελού των οστών από μερικώς συμβατό δότη μπορεί να επιτρέψει μακροχρόνια αποδοχή μοσχεύματος χωρίς φαρμακευτική ανοσοκαταστολή. Η Shizuru και οι συνεργάτες της έχουν επίσης αναπτύξει πιο ήπιες μεθόδους προετοιμασίας για μεταμόσχευση βλαστοκυττάρων σε μη καρκινικές παθήσεις.
Σύμφωνα με τη Shizuru, η μελέτη αποδεικνύει ότι η μεταμόσχευση αιμοποιητικών βλαστοκυττάρων μπορεί να επαναπρογραμματίσει το ανοσοποιητικό σύστημα, ώστε να μην επιτίθεται ούτε στα μοσχευμένα νησίδια ούτε στους υγιείς ιστούς του οργανισμού. Ο Kim πρόσθεσε ότι με αυτόν τον τρόπο αποφεύγεται και η εμφάνιση νόσου μοσχεύματος έναντι ξενιστή.
Παρά τα εντυπωσιακά αποτελέσματα, παραμένουν προκλήσεις. Τα νησίδια του παγκρέατος μπορούν να ληφθούν μόνο από δότες μετά θάνατον, ενώ πρέπει να προέρχονται από το ίδιο άτομο με τα αιμοποιητικά κύτταρα. Επιπλέον, δεν είναι βέβαιο αν η ποσότητα των διαθέσιμων νησιδίων επαρκεί για την αναστροφή του διαβήτη σε ανθρώπους.
Οι ερευνητές εξετάζουν λύσεις, όπως η παραγωγή μεγάλου αριθμού νησιδίων από ανθρώπινα πολυδύναμα βλαστοκύτταρα ή η ενίσχυση της λειτουργίας και επιβίωσης των μοσχευμένων κυττάρων. Παράλληλα, η ήπια μέθοδος προετοιμασίας θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και για άλλες παθήσεις, όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, ο λύκος, η δρεπανοκυτταρική αναιμία και οι μεταμοσχεύσεις ασύμβατων οργάνων.
Όπως τόνισε ο Kim, «η δυνατότητα ασφαλούς επανεκκίνησης του ανοσοποιητικού συστήματος ώστε να επιτρέψει μακροχρόνιες μεταμοσχεύσεις οργάνων θα μπορούσε να οδηγήσει σε σημαντικά ιατρικά άλματα».
