Η Τυριανή πορφύρα υπήρξε για χιλιετίες το πιο πολύτιμο χρώμα στον κόσμο – ένα σύμβολο εξουσίας, πλούτου και θεϊκής λάμψης. Κάποτε όμως χάθηκε, κάποιοι επιχειρούν να την αναβιώσουν, ενώ επιστήμονες αναζητούν τα μυστικά της μέσα από αρχαιολογικά και χημικά ίχνη.
Το 2002, στην αρχαία πόλη Κάτνα, στα όρια της συριακής ερήμου, αρχαιολόγοι εντόπισαν τον βασιλικό τάφο. Ανάμεσα στα ευρήματα –κοσμήματα, χρυσά αντικείμενα και αγάλματα– υπήρχαν και σκοτεινά σημάδια στο έδαφος. Η ανάλυση αποκάλυψε ένα έντονο στρώμα πορφύρας: την περίφημη βαφή που καθόρισε αυτοκρατορίες και πολιτισμούς.
Η Τυριανή πορφύρα, γνωστή και ως «πορφύρα των οστρακοειδών», ήταν η ακριβότερη ουσία της αρχαιότητας – αξίας πάνω από τριπλάσιο του βάρους της σε χρυσό, σύμφωνα με ρωμαϊκό διάταγμα του 301 μ.Χ. Η συνταγή της, ωστόσο, χάθηκε γύρω στον 15ο αιώνα, αφήνοντας πίσω της μύθους, αναφορές και σωρούς από κελύφη θαλασσινών.
Το βασίλειο της πορφύρας
Για αιώνες, η βαφή αυτή στόλιζε τους ισχυρούς της γης. Από την Κλεοπάτρα, που λέγεται ότι έβαψε με αυτή τα πανιά του πλοίου της, έως τους Ρωμαίους αυτοκράτορες που απαγόρευαν τη χρήση της στους υπηκόους τους. Το χρώμα, βαθύ κόκκινο-πορφυρό, προερχόταν από τα εκκρίματα θαλασσινών σαλιγκαριών του γένους Murex, τα οποία συνέλεγαν κατά μήκος βραχωδών ακτών.
Η διαδικασία παραγωγής ήταν εξαιρετικά επίπονη. Χρειαζόταν έως και 10.000 σαλιγκάρια για ένα γραμμάριο βαφής. Οι αρχαίες πηγές περιγράφουν τη διαδικασία: οι αδένες του σαλιγκαριού αφαιρούνταν, αλατίζονταν, ζυμώνονταν και βράζονταν για ημέρες, ώσπου να αποδώσουν το επιθυμητό χρώμα. Ολόκληρες πόλεις μύριζαν έντονα από την αποσύνθεση και τα υπολείμματα, καθιστώντας τη βιομηχανία της πορφύρας την πρώτη οργανωμένη χημική παραγωγή της ιστορίας.
Η παρακμή και η εξαφάνιση
Με την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 από τους Οθωμανούς, η Τυριανή πορφύρα εξαφανίστηκε. Οι φόροι είχαν ήδη πλήξει την παραγωγή, ενώ η Καθολική Εκκλησία αντικατέστησε το πορφυρό με κόκκινο, που προερχόταν από φθηνότερα έντομα. Αρχαιολογικά ευρήματα στη νότια Τουρκία δείχνουν ότι η υπερεκμετάλλευση των σαλιγκαριών οδήγησε πιθανώς και στην εξάντλησή τους.
Η σύγχρονη αναβίωση
Το 2007, στην Τύνιδα της Τυνησίας, ο Μοχάμεντ Γκασέν Νουΐρα ανακάλυψε τυχαία ένα σπασμένο σαλιγκάρι που έσταζε κόκκινο-πορφυρό υγρό. Θυμήθηκε τον μύθο της Τυριανής πορφύρας και ξεκίνησε ένα προσωπικό πείραμα. «Για 16 χρόνια, μέσα σε ένα μικρό εργαστήριο κήπου, προσπαθεί να αναπαραγάγει τη χαμένη συνταγή, χρησιμοποιώντας μόνο φυσικές μεθόδους, όπως εκείνες των αρχαίων Φοινίκων» ανέφερε παλιότερο δημοσίευμα του BBC.
Κατά το δημοσίευμα «Οι περιγραφές για το πώς η άχρωμη βλέννα του σαλιγκαριού μετατράπηκε στη θρυλική βαφή είναι ασαφείς, αντιφατικές και μερικές φορές προφανώς λανθασμένες – ο Αριστοτέλης έλεγε ότι οι βλεννογόνοι αδένες προέρχονταν από το λαιμό ενός «μοβ ψαριού». Για να περιπλέξει ακόμη περισσότερο τα πράγματα, η βιομηχανία βαφής ήταν εξαιρετικά μυστική – κάθε κατασκευαστής είχε τη δική του συνταγή, και αυτές οι πολύπλοκες, πολυεπίπεδες φόρμουλες φυλάσσονταν προσεκτικά».
Ερευνητές αναλύουν πλέον τη χημική δομή της Τυριανής πορφύρας. Το βασικό μόριό της, το 6,6′-dibromoindigo, θεωρείται εξαιρετικός ημιαγωγός και μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε βιοδιασπώμενα ηλεκτρονικά και φορητές συσκευές. Το σημαντικότερο: μπορεί να παραχθεί στο εργαστήριο, χωρίς τη χρήση σαλιγκαριών.
Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι το χρώμα εμφανίζεται όταν οι εκκρίσεις των σαλιγκαριών εκτεθούν στο φως. Η μεταμόρφωση ξεκινά από το κίτρινο και καταλήγει στο βαθύ πορφυρό. Ανάλογα με το είδος και τη διαδικασία, προκύπτουν διαφορετικές αποχρώσεις – από μπλε έως κόκκινο. Το αποτέλεσμα παραμένει μαγευτικό: ένα χρώμα που αντιστάθηκε στον χρόνο και εξακολουθεί να συμβολίζει τη δύναμη και τη σπανιότητα.
Πηγή: BBC
