Ακτίνες Χ από επιταχυντή σωματιδίων αποκάλυψαν θραύσματα του χαμένου αστρικού καταλόγου του αρχαίου Έλληνα αστρονόμου Ιππάρχου, ενός από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία της αστρονομίας. Το χειρόγραφο παρέμενε κρυμμένο κάτω από μεσαιωνικά θρησκευτικά κείμενα για περισσότερα από χίλια χρόνια.
Σύμφωνα με ανακοίνωση ερευνητών στο Menlo Park της Καλιφόρνια, το αρχαιοελληνικό κείμενο εντοπίστηκε σε παλίμψηστο γνωστό ως Codex Climaci Rescriptus. Οι επιστήμονες κατάφεραν να αποκωδικοποιήσουν αστρικές συντεταγμένες που χρονολογούνται πάνω από 2.000 χρόνια.
Η ομάδα, υπό τον Victor Gysembergh του Γαλλικού Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας (CNRS), χρησιμοποίησε έναν τύπο επιταχυντή σωματιδίων που παράγει έντονες δέσμες ακτίνων Χ. Οι δέσμες αυτές διαπέρασαν τα στρώματα μελάνης του χειρογράφου ηλικίας 1.000 ετών, αποκαλύπτοντας το αρχικό ελληνικό κείμενο.
Η μέθοδος βασίζεται στη χημική ανάλυση των μελανιών: το ορατό μεσαιωνικό κείμενο περιείχε υψηλές συγκεντρώσεις σιδήρου, ενώ η αρχαία γραφή άφησε ίχνη πλούσια σε ασβέστιο, τα οποία ανιχνεύτηκαν από τις ακτίνες Χ.
«Εφόσον αυτός ο αστρικός κατάλογος είναι τόσο σημαντικός για την κατανόηση της γέννησης της επιστήμης, θελήσαμε να καταβάλουμε κάθε δυνατή προσπάθεια», δήλωσε ο Gysembergh στο Scientific American, χαρακτηρίζοντας τα αποτελέσματα «καταπληκτικά».
Το παλίμψηστο και η αποκάλυψη των ελληνικών γραμμών
Ο Codex Climaci Rescriptus είναι παλίμψηστο, δηλαδή έγγραφο περγαμηνής που ξαναχρησιμοποιήθηκε. Δημιουργήθηκε από Χριστιανούς μοναχούς στην Αίγυπτο τον 5ο ή 6ο αιώνα και αργότερα επανεγράφη με συριακά θρησκευτικά κείμενα.
Κατά τη σάρωση 11 σελίδων που παραχώρησε το Μουσείο της Βίβλου στην Ουάσινγκτον, οι ερευνητές εντόπισαν αρχαίες ελληνικές λέξεις όπως «Υδροχόος» και περιγραφές «λαμπερών» αστεριών του αστερισμού, επιβεβαιώνοντας τη σύνδεση με τον κατάλογο του Ιππάρχου.
Η σημασία του Ιππάρχου και η διαμάχη με τον Πτολεμαίο
Ο Ίππαρχος, που έζησε γύρω στο 150 π.Χ., θεωρείται ο πρώτος που δημιούργησε συστηματικό αστρικό κατάλογο και συνέβαλε στην ανάπτυξη της τριγωνομετρίας. Αν και το πρωτότυπο έργο του είχε χαθεί, η επιρροή του διατηρήθηκε μέσω μεταγενέστερων αστρονόμων.
«Υπάρχει ένα παράρτημα που περιλαμβάνει τις συντεταγμένες των αστεριών και μικρά σκαριφήματα των αστρικών χαρτών», ανέφερε ο Minhal Gardezi, φυσικός στο Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν–Μάντισον.
Τα νέα δεδομένα ενδέχεται να ρίξουν φως σε μια μακροχρόνια διαφωνία για το αν ο Πτολεμαίος αντέγραψε το έργο του Ιππάρχου. Οι πρώτες αναλύσεις δείχνουν ότι ο Πτολεμαίος χρησιμοποίησε τον κατάλογο ως βάση, προσθέτοντας όμως και δικές του παρατηρήσεις. «Αυτό δεν είναι λογοκλοπή, αυτό είναι επιστήμη», υπογράμμισε ο Gysembergh, εξηγώντας πως η σύνθεση πηγών αποτελεί θεμελιώδη πρακτική στην επιστημονική έρευνα.
Όταν ολοκληρωθεί η ανάλυση, οι ερευνητές εκτιμούν ότι ο Codex Climaci Rescriptus θα αποτελέσει το πληρέστερο αρχείο παρατηρήσεων του Ιππάρχου. Η ανακάλυψη αυτή προσφέρει πολύτιμη εικόνα για το πώς οι αρχαίοι αστρονόμοι χαρτογραφούσαν τον ουρανό χωρίς τη βοήθεια τηλεσκοπίων.
