Λευκοπλακία στο στόμα: Άγνωστη απειλή από ποτό και τσιγάρο

Χιλιάδες Ελληνες παρουσιάζουν στο στόμα τους (συνήθως κοντά στη γωνία του, στη γλώσσα ή στα ούλα) μια λευκή πλάκα, η οποία είναι καλά «στερεωμένη» στον υποκείμενο ιστό και μεγαλώνει με το πέρασμα του χρόνου.

Ο Γιώργος Χ. Λάσκαρης, αναπληρωτής καθηγητής Στοματολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, εξηγεί τι είναι αυτή η βλάβη και πώς αντιμετωπίζεται.

Τι είναι η λευκοπλακία;

Είναι μία προκαρκινική βλάβη που εμφανίζεται στον βλεννογόνο του στόματος με τη μορφή που περιγράφει η ονομασία της: ως λευκή πλάκα. Η πλάκα αυτή είναι καλά προσκολλημένη στη θέση της και δεν προκαλείται από κάποιο νόσημα.

Παρότι δεν ξέρουμε την ακριβή αιτία της, ξέρουμε καλά πως υπάρχουν προδιαθεσικοί παράγοντες γι’ αυτήν και το κάπνισμα είναι ο κυριότερος. Μελέτες που έχουμε διενεργήσει έχουν δείξει ότι 85%-90% των πασχόντων είναι επί τουλάχιστον μία δεκαετία μανιώδεις καπνιστές (ένα έως τρία πακέτα την ημέρα) και συνήθως έχουν ελλιπή στοματική υγιεινή.

Πόσο συχνή είναι;

Υπολογίζουμε ότι την παρουσιάζει 2%-3% του ενήλικου γενικού πληθυσμού. Η πλειονότητα των ασθενών έχουν ηλικία 40-50 ετών, ενώ η συχνότητά της είναι παρόμοια στα δύο φύλα.

Ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου για την εμφάνισή της;

Εκτός από το κάπνισμα, επίσης σημαντικός προδιαθεσικός παράγων είναι η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, ιδίως όταν συνδυάζεται με το κάπνισμα.

Επιπρόσθετο επιβαρυντικό ρόλο έχουν ο χρόνιος τραυματισμός του εσωτερικού του στόματος (λ.χ. από τα δόντια, τις τεχνητές οδοντοστοιχίες ή τα άγκιστρά τους), η έκθεση σε παθογόνους μικροοργανισμούς όπως ο μύκητας Candida Albicans και σε ορισμένα στελέχη του ιού HPV (κυρίως τα HPV16 και HPV18), όπως και ορισμένοι γενετικοί και διατροφικοί παράγοντες.

Είναι επικίνδυνη;

Οπως προαναφέρθηκε, η λευκοπλακία είναι προκαρκινική κατάσταση, γεγονός που σημαίνει ότι αν δεν αντιμετωπιστεί εγκαίρως υπάρχει κίνδυνος να εξελιχθεί σε καρκίνο. Οι πιθανότητες να συμβεί αυτό διαφέρουν ανάλογα με το σημείο του στόματος όπου αναπτύσσεται η πλάκα.

Ετσι, όταν εμφανίζεται στις περιοχές που αποκαλούμε «υψηλού κινδύνου» (είναι η γλώσσα και το έδαφος στόματος) οι πιθανότητες εξαλλαγής είναι 15%-20%, ενώ όταν εκδηλώνεται σε άλλα σημεία (λ.χ. κοντά στη γωνία του στόματος ή στα ούλα) οι πιθανότητες είναι 5%-6%%.

Πώς μπορεί να προσδιοριστεί ο κίνδυνος εξαλλαγής;

Με βάση κυρίως τρεις παραμέτρους:

* Η πρώτη είναι η κλινική μορφή της βλάβης (ο στοματολόγος γιατρός ελέγχει αν αιμορραγεί, αν έχει διαβρώσεις ή προεξοχές, αν είναι σκληρή στην ψηλάφηση κ.λπ.).

* Η δεύτερη είναι τα ευρήματα της βιοψίας που γίνεται για να αξιολογηθούν τυχόν μεταβολές στα κύτταρα και τους ιστούς.

* Η τρίτη παράμετρος είναι ο προσδιορισμός με ορισμένες τεχνικές μοριακής βιολογίας (τον in situ υβριδισμό και την αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης – PCR) ενός αντιγόνου που μας προστατεύει από τον καρκίνο. Το αντιγόνο αυτό λέγεται p-53 και αν ανιχνευτεί σε σημαντικές ποσότητες (υπερέκφραση) στη λευκοπλακία, σημαίνει ότι ήδη έχει αρχίσει η διαδικασία εξαλλαγής, ακόμα και αν τα ευρήματα της βιοψίας με το κοινό μικροσκόπιο (ιστολογικά) δεν είναι ανησυχητικά.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Η θεραπεία συνίσταται κυρίως στη χειρουργική αφαίρεση της πλάκας, με μια διαδικασία ασφαλή και σχετικά απλή που γίνεται με τοπική αναισθησία στον χώρο του ιατρείου.

Εάν η αφαίρεση γίνει σωστά ο κίνδυνος εξαλλαγής μηδενίζεται, εφόσον εκλείψουν και οι προδιαθεσικοί παράγοντες. Αν όμως συνεχιστεί το κάπνισμα, υπάρχουν πάνω από 30% πιθανότητες να επανεμφανισθεί η λευκοπλακία ή και να εξελιχθεί σε καρκίνο.

Η διόρθωση των πιθανών τραυματικών παραγόντων μέσα στο στόμα, η καλή στοματική υγιεινή και, τέλος, η παρακολούθηση ανά τακτά χρονικά διαστήματα (κάθε 4 έως 6 μήνες στην αρχή) του ασθενούς, επίσης είναι απαραίτητα. Σε σπάνιες περιπτώσεις, για την αντιμετώπιση της λευκοπλακίας μπορεί να χρειασθούν ειδικά φάρμακα.

Αριθμοί

2-3% των ενηλίκων παρουσιάζουν λευκοπλακία

40-50 ετών η συνηθέστερη ηλικία εμφάνισης σε άντρες και γυναίκες

85-90% των ασθενών είναι καπνιστές

9 φορές περισσότερες πιθανότητες έχουν οι καπνιστές να εκδηλώσουν τη νόσο, σε σύγκριση με τους μη καπνιστές

30% πιθανότητες υποτροπής όταν δεν διακόπτεται το κάπνισμα

Πιθανότητες εξαλλαγής σε καρκίνο

15-20% όταν η λευκοπλακία εμφανίζεται στη γλώσσα ή στο έδαφος του στόματος

5-6% όταν η λευκοπλακία εμφανίζεται αλλού στο στόμα (π.χ. στα ούλα)

Μορφές λευκοπλακίας

* Ομοιογενής. Αντιπροσωπεύει το 97% των περιπτώσεων και χαρακτηρίζεται από την ομοιογενή μορφή της πλάκας στο στόμα του ασθενούς. Έχει τον μικρότερο κίνδυνο να εξελιχθεί σε καρκίνο.

* Κοκκιώδης (ή οζώδης). Η δεύτερη συχνότερη μορφή λευκοπλακίας. Η επιφάνεια της πλάκας είναι κοκκινωπή, με πολλαπλά μικρά λευκά οζίδια (εξογκώματα) ή κηλίδες. Έχει τον μεγαλύτερο κίνδυνο να εξελιχθεί σε καρκίνο.

* Μυρμηκιώδης. Η πιο σπάνια μορφή λευκοπλακίας. Η επιφάνεια της πλάκας είναι τραχιά (ανώμαλη). Συχνά υποτροπιάζει μετά την χειρουργική αφαίρεση. Έχει μεγάλο κίνδυνο να εξελιχθεί σε καρκίνο.

Θέσεις εμφάνισης¹

Σημείο στόματος – Ποσοστό κρουσμάτων

Παρειά (κοντά στη γωνία του στόματος) – 28,4%

Γλώσσα – 21,6%

Ούλα – 20%

Χείλος – 12,6%

Έδαφος του στόματος – 10,8%

Υπερώα – 6,9%

Παράγοντες κινδύνου

* Κάπνισμα. Είναι ο σημαντικότερος προδιαθεσικός παράγοντας. Η λευκοπλακία μπορεί να αντιστραφεί, εάν ο ασθενής κόψει το κάπνισμα, αλλά αυτό δεν συμβαίνει και πολύ συχνά.

* Υπερκατανάλωση αλκοόλ, κυρίως όταν συνδυάζεται με κάπνισμα. Το αλκοόλ αυξάνει τη διαπερατότητα των κυττάρων του βλεννογόνου από τα καρκινογόνα συστατικά του καπνού.

* Χρόνιος τραυματισμός του εσωτερικού του στόματος. Συμπεριλαμβάνονται τα στραβά ή αιχμηρά δόντια, οι τεχνητές οδοντοστοιχίες που δεν εφαρμόζουν καλά ή τα άγκιστρά τους, τα ελαττωματικά σφραγίσματα, γέφυρες ή θήκες κ.λπ.

* Έκθεση σε παθογόνους μικροοργανισμούς. Σε πολλές περιπτώσεις λευκοπλακίας έχουν εντοπιστεί παθογόνα όπως ο μύκητας Candida Albicans και ορισμένα στελέχη των ιών HPV (ιδίως τα HPV16 και HPV18).

Θεραπεία

* Αποφυγή ή/και διόρθωση των προδιαθεσικών παραγόντων. Το σημαντικότερο είναι η διακοπή του καπνίσματος.

* Χειρουργική θεραπεία. Η πιο συνηθισμένη μορφή αντιμετώπισης. Μπορεί να γίνει με κλασική χειρουργική, με λέιζερ ή με ηλεκτροχειρουργική.

* Μη επεμβατικές μέθοδοι. Γίνονται σε επιλεγμένα περιστατικά. Συμπεριλαμβάνουν μεθόδους, όπως φωτοδυναμική θεραπεία, κρυοθεραπεία και φάρμακα.

Αυτό το ξέρατε;

Μετά τη διάγνωση της λευκοπλακίας, οι ασθενείς πρέπει να ελέγχονται προληπτικά από τον γιατρό κάθε 4 έως 6 μήνες και για 4-5 χρόνια, ώστε να διαγνωσθεί εγκαίρως τυχόν υποτροπή ή εξέλιξη της βλάβη σε ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα. Αν, όμως, συνεχίζουν το κάπνισμα, ο έλεγχος πρέπει να συνεχιστεί επ’ αόριστον.

¹Με βάση ελληνική μελέτη σε 602 ασθενείς

ΠΗΓΗ: Γεώργιος Χ. Λάσκαρης, στοματολόγος ιατρός-οδοντίατρος, αναπληρωτής καθηγητής Στοματολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, επισκέπτης καθηγητής του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, National Cancer Institute (US)