ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΑΛΕΑΣ Το ελληνικό φως, με μοντέρνα ματιά

Ο πρωτοπόρος ζωγράφος Κωνσταντίνος Μαλέας υπήρξε ο πρώτος καλλιτέχνης που

αντέδρασε στην ακαδημαϊκή τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα, συνέλαβε το φως και

την ψυχή του ελληνικού τοπίου και θεωρείται σήμερα, μαζί, φυσικά, με τον

Κωνσταντίνο Παρθένη, «πατέρας της μοντέρνας τέχνης στην Ελλάδα».

Ο Μαλέας μάς άφησε εκπληκτικά πορτρέτα της ελληνικής φύσης με τα βουνά, τους

κάμπους, τη θάλασσα, και ταξίδεψε παντού – από τη Μυτιλήνη ώς την

Αιτωλοακαρνανία, την Πελοπόννησο και τα Κυκλαδονήσια.

Γεννήθηκε και μεγάλωσε πολύ κοντά στην εξοχή και τα δένδρα της

Κωνσταντινούπολης, η οποία δεν είχε τότε καμία εικαστική κίνηση. Έμεινε

ανέπαφος από την ακαδημαϊκή αντίληψη που κυριαρχούσε στην Αθήνα, επειδή έφυγε

απευθείας για το Παρίσι σε ηλικία 23 χρόνων, το 1901, την ίδια χρονιά που

έφθανε στο Παρίσι ο Πικάσο.

Μπορούσε να γνωρίσει από πρώτο χέρι τη νέα οπτική αντίληψη του κόσμου, να

επιλέξει το δίδαγμα του Σεζάν για τη σύνθεση, τον Μονέ και τον Βαν Γκογκ για

τη ζεστή ενέργεια του κόσμου, τις παραμορφώσεις και τον παλμό, την ιαπωνική

τέχνη για την ισότιμη παρουσίαση του πρώτου πλάνου και του βάθους ενός πίνακα,

τους συμβολιστές για να διαμορφώσει την πεποίθηση ότι τα ανθρώπινα

δημιουργήματα είναι εφήμερα, ενώ η φύση είναι άπειρη και αιώνια.

Η ζωγραφική γι’ αυτόν δεν ήταν η μίμηση της φύσης, αλλά καθαρή δράση με την

οποία δημιουργείται ένα καινούργιο αντικείμενο. Με αυτό το τεχνικό και

ιδεολογικό οπλοστάσιο, ο Μαλέας ρίχθηκε στην αναζήτηση της ταυτότητας του

τοπίου της Ελλάδας.

Παράλληλα με την τέχνη τέθηκε στην υπηρεσία της κοινωνικής αλλαγής, με

προτάσεις για τη λαϊκή τέχνη και την παιδεία, σε μια εποχή – τις πρώτες

δεκαετίες του αιώνα – που η μοντέρνα τέχνη υποστηριζόταν από το καθεστώς

Βενιζέλου και την ανερχόμενη αστική τάξη.

Συμμετείχε στην ίδρυση της «Ομάδας Τέχνης», που αποτέλεσε την πρώτη οργανωμένη

αντίδραση των Ελλήνων καλλιτεχνών στην ακαδημαϊκή ζωγραφική. Για τους

συντηρητικούς κριτικούς, τα έργα του ήταν «τα ιδιοτροπότερα εις χρώμα και

σχέδιο». Αντίθετα, ο Φώτος Πολίτης συνιστούσε στους νεαρούς ζωγράφους «να

αφήσουν προς στιγμήν τους δασκάλους τους και να σπεύσουν να πάρουν μαθήματα

από τον καλλιτέχνη».

Ο Μαλέας αρθρογράφησε στον «Νουμά» και περιοδικά τέχνης, έλαβε δημόσια

αξιώματα, ολοκλήρωσε την καλλιτεχνική του προσωπικότητα προχωρώντας σε μια

σταδιακή αφαίρεση, που έφερε σε πρώτο πλάνο το εκτυφλωτικό ελληνικό φως, «το

πορώδες και τ’ άσπρο μεσημέρι» του Οδυσσέα Ελύτη που χωνεύει τα πάντα και τα

καθιστά ρευστούς όγκους από χρώματα, την ακινησία των φυλλωμάτων και συνέθεσε

ένα δικό του ιδίωμα στην πολυφωνία της μοντέρνας τέχνης.

Τρία «κλειδιά» για το έργο του

1. Τα τολμηρά εκτυφλωτικά χρώματα στα τοπία του (μοβ, σικλαμέν,

βεραμάν…) που δεν υπάρχουν στη φύση και δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα.

2. Το φως στα έργα του είναι διάχυτο. Ήταν από τους πρώτους που

μελέτησε και απέδωσε το δυνατό ελληνικό φως, διαφορετικό από το γαλλικό

«μιντί».

3. Οι πλατιές και πυκνές πινελιές του εξέφρασαν την ανήσυχη

ιδιοσυγκρασία του και τον παλμό του.

Η ζωή του

* Γεννήθηκε το 1879 στην Κωνσταντινούπολη. Σπούδασε στη Μεγάλη του

Γένους Σχολή. Έφυγε για το Παρίσι το 1901 για να σπουδάσει αρχιτεκτονική.

* Το 1913 εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη και το 1917 στην Αθήνα.

* Ταξίδεψε σε όλη την Ελλάδα, στη Δυτική Ευρώπη, την Παλαιστίνη και την

Αίγυπτο.

* Τάχθηκε υπέρ των μεταρρυθμίσεων των βενιζελικών και ήταν φίλος των

Γληνού, Δελμούζου, Τριανταφυλλίδη.

* Εικονογράφησε το πρώτο αλφαβητάρι που γράφτηκε στη δημοτική, το

Αλφαβητάρι με τον ήλιο.

* Το 1923 έλαβε το Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών.

* Πέθανε το 1928, σε ηλικία 49 ετών.

INFO

Ο τόμος «Κωνσταντίνος Μαλέας», ο 11ος στη σειρά «Μεγάλοι Έλληνες ζωγράφοι» των

«ΝΕΩΝ», κυκλοφορεί αύριο στα περίπτερα στην τιμή των 6,5 ευρώ.