«Καταραμένα» βιβλία σχολικής ιστορίας

Η συγγραφή και παραγωγή σχολικών βιβλίων οφείλει να αντιμετωπίζεται με

ιδιαίτερη ευαισθησία. Ετούτο όμως το αυτονόητο δεν φτάνει να εξηγήσει το πάθος

– συχνά και το μένος – με το οποίο αντιμετωπίζονται ειδικά τα σχολικά βιβλία

της Ιστορίας

Πιο πρόσφατο είναι το παράδειγμα του βιβλίου «Ιστορία του Νεότερου και

Σύγχρονου Κόσμου» που μοιράστηκε φέτος στη Γ΄ Λυκείου και δεν πρόκειται

εντέλει να το διδαχθούν οι μαθητές. Η δωδεκαμελής συγγραφική ομάδα υπό τον

επίκουρο καθηγητή Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου κ. Γιώργο Κόκκινο,

δέχθηκε σφοδρές επιθέσεις, αρχικά για όσα έγραψε για το Κυπριακό, κατόπιν όμως

και για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, τον Εμφύλιο πόλεμο και για πλήθος άλλων

ζητημάτων, περισσότερο ή λιγότερο σημαντικών.

Διαμαρτυρίες έφταναν από παντού στο υπουργείο, ακόμη και για ζητήματα του

τύπου «για τη σφαγή στο τάδε χωριό αφιερώνει τρεις αράδες ενώ για τη σφαγή στο

δείνα χωριό αφιερώνει εννέα». Πλήθος άρθρων γράφτηκαν στον Τύπο, η Βουλή

ασχολήθηκε και αυτή με το ζήτημα ενώ ειδικά η μισή, περίπου, σελίδα που

αφιερώνεται στο Κυπριακό προκάλεσε την αντίδραση της κυπριακής κυβέρνησης.

Παρ’ όλο λοιπόν που το βιβλίο είχε κερδίσει σχετικό διαγωνισμό προ τριετίας

και είχε περάσει από όλα τα στάδια έγκρισής του, το υπουργείο Παιδείας

αποφάσισε – οριστικά ή όχι, άγνωστο – να το αποσύρει. Ως επίσημη αιτία

απόσυρσης του βιβλίου δεν αναφέρεται πάντως το περιεχόμενό του και οι

θυελλώδεις αντιδράσεις, αλλά ένα τυπικό θέμα: ο εκδοτικός οίκος που εξέδωσε το

βιβλίο έκανε εξώδικη διαμαρτυρία για το γεγονός ότι δεν είχε μπει πουθενά το

λογότυπό του, κάτι που, σύμφωνα με τον εκδότη κ. Νώντα Παπαγεωργίου,

«προβλεπόταν από τη σχετική σύμβαση και έχει γίνει και με τα άλλα βιβλία που

προέκυψαν από προκήρυξη». Ο ίδιος επισημαίνει ότι «δεν μπορούσε να μην

αντιδράσει στην έλλειψη του λογοτύπου» και ότι έκανε «εξώδικη διαμαρτυρία και

όχι ασφαλιστικά μέτρα, επομένως μπορούσε το υπουργείο να συζητήσει».

Δεν είναι όμως το μόνο παράδειγμα. Το βιβλίο του Λευτέρη Σταυριανού «Ιστορία

του ανθρώπινου γένους» της Α΄ Λυκείου, κυκλοφόρησε το 1984 και επιβίωσε μια

διετία μόνο. Ο συγγραφέας του, διακεκριμένος επιστήμονας του εξωτερικού,

υπέγραψε μια εργασία με στοιχεία πρωτοποριακά για την εποχή της – παρά το

γεγονός ότι άλλοι ιστορικοί δεν εντάσσουν το βιβλίο στο μάθημα της Ιστορίας -,

είχε όμως την «ατυχία» να βρει απέναντί του θρησκευτικές και παραθρησκευτικές

οργανώσεις που οργάνωναν διαδηλώσεις κατηγορώντας τον ως δαρβινιστή.

Άλλη σημαντική περίπτωση είναι το βιβλίο του ιστορικού – καθηγητή

Πανεπιστημίου – Βασίλη Κρεμμυδά «Ιστορία Νεότερη-Σύγχρονη». Το βιβλίο

κυκλοφόρησε το 1984 και δέχθηκε σφοδρές επιθέσεις (από τον Σπύρο Δοξιάδη μέχρι

τον δήμαρχο Κηφισιάς που οργάνωσε ημερίδα εναντίον του βιβλίου) επειδή δεν

ήταν αρκετά «ηρωικό», επειδή η έκταση της Ελληνικής Επανάστασης ήταν ίση με

την έκταση της Γαλλικής κ.ο.κ. Το βιβλίο αποσύρθηκε με την αλλαγή κυβερνήσεως

το 1991.

Ένα άλλο βιβλίο που δέχθηκε επιθέσεις και αποσύρθηκε είναι το περίφημο

«κόκκινο βιβλίο» του Γ. Γιαννόπουλου (τίτλος: «Εισαγωγή στις ιστορικές

σπουδές»), ετούτο όμως όχι για πολιτικούς λόγους αλλά κυρίως με την ετικέτα

του «δυσνόητου» βιβλίου.

Ανεξάρτητα από την ποιότητα του κάθε βιβλίου χωριστά, είναι φανερό ότι το

μάθημα της Ιστορίας αποτελεί πεδίο πολιτικής διαμάχης. Αυτό βέβαια συνέβαινε

πάντα. Ένα παλιό παράδειγμα είναι το σχολικό βιβλίο των Θεοδωρίδη – Λαζάρου.

Από τις συνεχείς παρεμβάσεις, στο αρχικό βιβλίο του ιστορικού Θεοδωρίδη,

καθηγητή Φιλοσοφίας της Ιστορίας στο Αριστοτέλειο, δεν είχε μείνει τίποτε άλλο

παρά η υπογραφή του. Διότι ο νόμος έδινε το δικαίωμα στους αρμόδιους φορείς να

μεταβάλουν το περιεχόμενο, με μόνη προϋπόθεση τη γνώμη (όχι αναγκαστικά τη

σύμφωνη γνώμη) του συγγραφέα. Βέβαια τα τελευταία χρόνια αυτά τα πράγματα

συμβαίνουν σε μικρότερο βαθμό, έχει τύχει όμως, για παράδειγμα, να

εμφιλοχωρήσει παράγραφος σε σχολικό βιβλίο για τον πρωταγωνιστικό ρόλο των

Καλαβρύτων στην Επανάσταση, παρά το γεγονός ότι ο συγγραφέας ήταν υπέρμαχος

της – κρατούσας πλέον – άποψης ότι το ’21 δεν ξεκίνησε εκεί.

Το συγκεκριμένο παράδειγμα δείχνει ανάγλυφα τη φύση των προβλημάτων της

σχολικής ιστοριογραφίας. Μια αλλαγή στην κρατούσα άποψη των ειδικών – εδώ η

αμφισβήτηση της ύψωσης της σημαίας της Επανάστασης από τον Παλαιών Πατρών

Γερμανό – θίγει τόσο τη σχέση της Εκκλησίας με τον Αγώνα – σχέση εμπεδωμένη

στη συλλογική συνείδηση – όσο και στενά τοπικά συμφέροντα. Έτσι το υπουργείο

Παιδείας γίνεται – με αφορμή ποικίλα ιστορικά θέματα – το κέντρο όπου

διασταυρώνονται τα πυρά επιστημονικών και πολιτικών αντιλήψεων, κάποτε δε και

συμφερόντων οικονομικής φύσεως.

Μέχρι πρόσφατα ίσχυε καθεστώς απευθείας ανάθεσης για τη συγγραφή σχολικών

βιβλίων. Το 1997 τα πράγματα άλλαξαν καθώς έγινε διαγωνισμός, καρπός του

οποίου είναι μερικά από τα σημερινά σχολικά βιβλία, ωστόσο πολλοί διακρίνουν

αμφιταλαντεύσεις του υπουργείου. Είτε έτσι είτε αλλιώς οι συγγραφείς έχουν

στενά περιθώρια να κινηθούν καθώς το αναλυτικό πρόγραμμα είναι… πολύ

αναλυτικό καθορίζοντας ακόμη και τις επικεφαλίδες των επιμέρους θεμάτων,

δημιουργώντας τρόπον τινά ένα «σενάριο» συγγραφής – υποχρεωτικό για τους

συντάκτες των βιβλίων.

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

«Πάντα υπάρχουν μικροπροβλήματα…»

«Η συγγραφή των βιβλίων γίνεται με προκηρύξεις», λέει ο πρόεδρος του

Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Σταμάτης Αλαχιώτης. Και διευκρινίζει: «Προς το παρόν

όμως, δεν προχωρούμε στη συγγραφή νέων βιβλίων για τις υπόλοιπες βαθμίδες,

παρά μόνο εκατό νέων βιβλίων για τα ΤΕΕ. Άλλωστε, βρίσκεται σε εξέλιξη η

πρόταση που θα κάνει το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο στο υπουργείο Παιδείας για τα

βιβλία των άλλων βαθμίδων στη βάση της διαθεματικής προσέγγισης».

Σε σχέση με τις αντιδράσεις που προκύπτουν, ο κ. Αλαχιώτης κρατάει χαμηλούς

τόνους: «Πάντα υπάρχουν μικροπροβλήματα με τα βιβλία, γι’ αυτό γίνονται

συνεχώς διορθώσεις. Άλλωστε, αν ένα βιβλίο δεν δοκιμαστεί στην πράξη, δεν

μπορείς να ξέρεις…».

Όσο για τη διαδικασία των αλλαγών στα βιβλία απαντά ότι: «οι παρεμβάσεις

γίνονται πάντα με τη σύμφωνη γνώμη του συγγραφέα, από ειδικές επιτροπές και με

τις προβλεπόμενες από τον νόμο διαδικασίες».

Ως προς το επίμαχο βιβλίο του Γιώργου Κόκκινου ο κ. Αλαχιώτης επιμένει ότι «ο

λόγος για τον οποίο δεν κυκλοφόρησε ήταν ότι ο εκδότης του («Μεταίχμιο»)

έστειλε εξώδικο στο υπουργείο Παιδείας, επειδή ήθελε να μπει το λογότυπο του

εκδοτικού οίκου στο βιβλίο, κάτι που το υπουργείο δεν το συνηθίζει».

Οι εγκύκλιοι του υπουργείου

Στην εκπαιδευτική διαδικασία μέγα ρόλο παίζουν οι εγκύκλιοι που στέλνει

συνεχώς στα σχολεία το υπουργείο Παιδείας. Το βιβλίο του Δημήτρη Κ.

Μαυροσκούφη «Η σχολική Ιστορία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση (1975-1995)»

παραθέτει πολλές από αυτές, ενώ καταγράφει πρακτικά συνεδριάσεων επιτροπών

κρίσης, σε πολλά σημεία των οποίων διαπιστώνει κανείς τον έντονα πολιτικό

χαρακτήρα των αντιθέσεων.

Μία εγκύκλιος (υφυπουργού) των αρχών του ’81, με τίτλο «Σχολείο και Πολιτική»

προκάλεσε πολλές αντιδράσεις και ανακλήθηκε σχεδόν αμέσως μετά τις εκλογές. Ας

δούμε τι έλεγε: «ο εθνικός φρονηματισμός, η δημοκρατική αγωγή, ο σεβασμός στην

ιερότητα των ελληνικών και χριστιανικών παραδόσεων, συνθέτουν τις ιδεολογικές

διαστάσεις του ελληνικού σχολείου και καθορίζουν αποκλειστικά τον πνευματικό

του χώρο».

Βασίλης Κρεμμυδάς

«Η Ιστορία διαμορφώνει συνειδήσεις»

«Πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί όλες οι φασαρίες, οι πιο αυστηρές κριτικές, οι

συγκρούσεις γίνονται για βιβλία Ιστορίας. Ούτε καν για τα βιβλία Νέων

Ελληνικών», λέει στα «ΝΕΑ» ο Βασίλης Κρεμμυδάς. Και διευκρινίζει: «Εκείνο που

κάνει τον ρόλο των βιβλίων Ιστορίας ξεχωριστό, είναι ότι μέσα από την ιστορική

γνώση διαμορφώνονται τελικά κοινωνικές συνειδήσεις».

Ο κ. Κρεμμυδάς θεωρεί ότι η Ελλάδα θα έπρεπε να ακολουθήσει το ευρωπαϊκό

πρότυπο για την παραγωγή σχολικών βιβλίων: «Στη Γαλλία, για παράδειγμα, το

σχολικό βιβλίο είναι ελεύθερο στην αγορά. Δεν είναι κρατικό, κρατική είναι η

πολιτική. Υπάρχει, βέβαια, ένα αναλυτικό πρόγραμμα, το οποίο όμως είναι

πρόγραμμα θεματολογικό. Κατά περιφέρειες ή κατά νομούς ένα αντιπροσωπευτικό

σώμα από διδάσκοντες το μάθημα στα σχολεία, διαλέγει ένα από τα προσφερόμενα

βιβλία για τα επόμενα χρόνια. Και μπορεί με αυτόν τον τρόπο να διδάσκεται

διαφορετικό βιβλίο σε κάθε περιοχή. Έτσι αυξάνει ο ρόλος του δασκάλου και

αλλάζει ο τρόπος εξέτασης. Στις εθνικές εξετάσεις δεν ενδιαφέρει πια η

συγκεκριμένη διατύπωση αλλά η ουσία, δηλαδή να γνωρίζει ο μαθητής το θέμα».

Γιώργος Κόκκινος

«Η τράπουλα είναι σημαδεμένη»

«Υπάρχει ο μύθος για τους ιστορικούς ότι είναι οι ιερουργοί της εθνικής ιδέας.

Ότι όπως ο ιερέας μιλάει με τον Θεό, έτσι και ο ιστορικός μιλάει με το ίδιο το

παρελθόν», λέει στα «ΝΕΑ» ο επικεφαλής της συγγραφικής ομάδας του επίμαχου

σχολικού βιβλίου, Γιώργος Κόκκινος. Και υποστηρίζει: «Το βιβλίο πέρασε μια

συγκεκριμένη διαδικασία κρίσης. Από δύο χωριστές ομάδες-επιτροπές του

Παιδαγωγικού Ινστιτούτου. Ή όλοι ετούτοι οι άνθρωποι είναι άσχετοι ή υπάρχει

τεράστια απόσταση στο πώς βλέπουν οι ειδικοί την Ιστορία και πώς τη βλέπουν η

κοινωνία και τα κόμματα. Η ίδια απόσταση ως προς το τι θεωρείται σήμερα

σχολική επιστήμη, ισχύει και σε άλλα γνωστικά πεδία. Όμως λίγο έως πολύ οι

συνάδελφοι μπορούν να παρακολουθούν τις εξελίξεις στη διδακτική των επιστημών.

Στο μάθημα της Ιστορίας η τράπουλα είναι σημαδεμένη», λέει ο επίκουρος

καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Στην επισήμανσή μας ότι το επιχείρημα της λεπτής φάσης του Κυπριακού, σε

περίοδο που η Κύπρος διεκδικεί την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν είναι

αμελητέο, ο κ. Κόκκινος αντιπαραθέτει την εξής άποψη: «Κατά τη γνώμη όσων

επικρίνουν το βιβλίο, ένα σχολικό βιβλίο δεν πρέπει να προκαλεί την παραμικρή

τριβή. Να μη δίνει καμία απάντηση στα θέματα-ταμπού. Καμιά τομή δεν γίνεται

όμως έτσι. Αντίθετα με όσα πιστεύουν είναι καλό να αγγίζεις το τραύμα. Ετούτη

πια είναι και η διεθνής πρακτική. Και επιτέλους, η ιστορία είναι επιστήμη, όχι

ιδεολογία. Και το βιβλίο απευθύνεται όχι σε μαθητές του Δημοτικού, αλλά της Γ΄

Λυκείου, σε 18χρονους δηλαδή που τους δίνουμε το δικαίωμα να ψηφίσουν».

Ο κ. Κόκκινος ανησυχεί για την τροπή που πήρε το θέμα. «Νιώθω απειλούμενος»,

λέει. Εξηγεί ότι στη Βουλή βουλευτής της Ν.Δ. είπε: «Όταν έρθουμε στην εξουσία

θα δούμε πώς όλοι ετούτοι οι επίκουροι μπήκαν στο Πανεπιστήμιο». Την ίδια ώρα

η Εκκλησία έκανε διάβημα στο υπουργείο «επειδή, κατά την άποψή της, δεν

κατέχει τη θέση που της αρμόζει στην Επανάσταση του ’21». Παλιά μέλη του ΕΔΕΣ

τον κατηγορούν με επιστολή τους στον πρύτανη του Πανεπιστημίου Αιγαίου ως

φορέα των ιδεών του Άρη Βελουχιώτη και ζητούν την απόλυσή του κ.ο.κ.

«Αν υποτεθεί ότι το βιβλίο έχει ιστορικά λάθη, δεν έπρεπε να τα επισημάνει η

αρμόδια επιτροπή;», αναρωτιέται ο ιστορικός. Το βιβλίο είναι στα χέρια του

Παιδαγωγικού Ινστιτούτου εδώ και δύο χρόνια. Δεν θα μπορούσε να γίνει

πειραματική εφαρμογή στην τάξη ώστε, αν χρειαζόταν, να αναδιατάσσαμε την ύλη;

Παρ’ όλα αυτά, δεν είμαι από εκείνους που δεν επιθυμούν συνδιαλλαγή»,

υποστηρίζει. «Και δεν επιθυμώ να πολεμήσω, αλλά να πείσω», καταλήγει.

INFO

Δημήτρης Κ. Μαυροσκούφης «Η σχολική Ιστορία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση

(1975-1995)», Εκδ. «Αδελφοί Κυριακίδη», σελ. 453, τιμή: 11,73 ευρώ

«Σύγχρονη Εκπαίδευση» (δίμηνη επιθεώρηση, τηλ. 010-8823.762), τεύχος 125

(μόλις κυκλοφόρησε) αφιερωμένο στο θέμα «Σχολικά Εγχειρίδια και κρατικός

έλεγχος». Τιμή: 14,5 ευρώ

Χριστίνα Κουλούρη (επιμέλεια), «Clio in the Balkans: The politics of history

education», Έκδοση του Κέντρου για τη Δημοκρατία και τη Συμφιλίωση στη ΝΑ

Ευρώπη, Θεσσαλονίκη, 2002, σελ. 549, τιμή: 28 ευρώ

Μαρκ Φερό: «Πώς αφηγούνται την Ιστορία στα παιδιά σε ολόκληρο τον κόσμο», Εκδ.

«Μεταίχμιο», σελ. 400, τιμή: 23 ευρώ