Η κουλτούρα της αγένειας

Πώς φτάσαμε να θεωρείται κανονικότητα η επίδειξη των κακών τρόπων

  | ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 11/03/2013 08:00 |
Οταν συναντιούνται τυχαία δύο άγνωστοι στον δρόμο, έλεγε ο Ερβιν Γκόφμαν (αμερικανός κοινωνιολόγος των ηθών της καθημερινής ζωής), αυτό που ακούγεται συχνότερα να βγαίνει από το στόμα τους είναι «καλημέρα» και «συγγνώμη». Και συμπλήρωνε: Αυτά τα «καλημέρα» και τα «συγγνώμη» πρέπει να τα λάβουμε σοβαρά υπόψη και να τα μελετήσουμε, αν θέλουμε να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί μια κοινωνία. 
Αν ο Γκόφμαν μπορούσε να κάνει μια βόλτα σε ένα ελληνικό αστικό κέντρο τού σήμερα, ας πούμε στην πρωτεύουσα, θα παρατηρούσε ότι όταν συναντιούνται δύο άγνωστοι μπορούν να ακουστούν πολλά διαφορετικά πράγματα, εκ των οποίων σπανιότερα «καλημέρα» και «συγγνώμη». Ο εισαγωγικός χαιρετισμός συχνά απουσιάζει ή στην καλύτερη περίπτωση αντικαθίσταται από ένα, μάλλον επιθετικό, «να σας πω!». Η έκφραση δε του αιτήματος που πυροδοτεί την επικοινωνία είναι συχνά αδιαμεσολάβητη: «Θέλω αυτό» ή «Εχετε το τάδε;» ή «Το τσιγάρο σας έρχεται κατευθείαν πάνω μου!». Η απουσία  της λεκτικής ευγένειας συνοδεύεται συχνά και από εκφράσεις αγένειας πέραν της φυσικής γλώσσας: η παντελής αδυναμία συγκρότησης ουράς σε ένα ταμείο και οι συνακόλουθοι αναστεναγμοί δυσαρέσκειας που βγαίνουν από το παρατοποθετημένο μπουλούκι των ανθρώπων, το σολιψιστικό μπλοκάρισμα του διαδρόμου ή της πόρτας στο βαγόνι του μετρό, η ευκολία με την οποία κάποιος «δεν σε βλέπει» και σε προσπερνά κλέβοντας τη σειρά σου, χωρίς να αντιλαμβάνεται καν το «δυνατό άγγιγμα» που προκύπτει από το «ασυναίσθητο» σκούντημα ή ποδοπάτημα, δεν είναι παρά μερικές από αυτές.
Η αγένεια δεν είναι προφανώς ελληνικό προνόμιο. Σε όλες τις πόλεις, όπου η επικοινωνία δεν γίνεται με όρους γνωριμίας όπως συμβαίνει στις πιο μικρές κοινότητες, οι άνθρωποι συχνά απογοητεύονται από τη συμπεριφορά τρίτων απέναντί τους. Το ενδιαφέρον όμως της ελληνικής αγένειας στις τυχαίες δημόσιες συναντήσεις μεταξύ αγνώστων είναι ότι αυτή δεν γίνεται ποτέ αντιληπτή ως μεμονωμένη παρέκκλιση από έναν κανόνα αστικής ευγένειας παρά θεωρείται κανονικότητα. Αντίθετα, μέσα σε ένα καθεστώς απόλυτης αστικής διαστροφής, οι τύποι ευγένειας είναι εκείνοι που θεωρούνται παρέκκλιση και γίνονται συχνά αντικείμενο γελοιοποίησης, σχολιασμού και (καλοπροαίρετης;) πλάκας.

Η κουλτούρα της αγένειας διαμορφώνει ασφαλώς και τους όρους δημοσιότητας των δημοσίων προσώπων. Φωνές, τσιρίδες, υποτιμητικός πληθυντικός και μάγκικος ενικός κυριαρχούν στη ζωντανή και τηλεοπτική πολιτική αντιπαράθεση. «Ακούς τι σου λέω, ρε; Ακούς τι σου λέω;», «Αυτό που σου λέω, εγώ!» ακούγονται να βγαίνουν από το στόμα μελιτζανοκόκκινων προσώπων έτοιμων να εκραγούν. Περιγραφικά επίθετα εν είδει κατηγορητηρίου (Καραγκιόζης, μαφιόζοι, λαμόγια, ρουφιάνοι) και ηθικολογίζοντες αφορισμοί («σα δεν ντρέπεστε!», «καλά, εντάξει, μπαρμπούτσαλα») και πού και πού κανένα αναστοχαστικό συγγνώμη («Μα είστε εντελώς ηλίθιος, συγγνώμη κιόλας») δίνουν και παίρνουν προτού τα διακόψει ρυθμικά η τέλεια μονοτονία της επανάληψης: «Με αφήνετε να μιλήσω; Με αφήνετε να μιλήσω; Μα γιατί δε με αφήνετε να μιλήσω;».
Η ελληνική κουλτούρα της αγένειας δεν είναι καθαυτή κακή, όπως αντίστοιχα μια άλλη εθνική κουλτούρα ευγένειας δεν είναι καθαυτή καλή. Πράγματι η χρήση κάποιων λέξεων όπως «καλημέρα», «συγγνώμη», «ορίστε», «παρακαλώ», «ευχαριστώ», καθώς και η χρήση του πληθυντικού αριθμού δεν εξασφαλίζουν από μόνες τους την καλή συμβίωση των κατοίκων των πόλεων, ούτε επαρκούν για να εξαλείψουν τη βία – βίαιες συμπεριφορές εκδηλώνονται κάλλιστα και σε συνθήκης απόλυτης ευγένειας. Επιτελούν όμως, όπου χρησιμοποιούνται, μια σειρά από πολύπλοκες κοινωνικές λειτουργίες τις οποίες δεν πρέπει να παραβλέψουμε: οργανώνουν τις τυχαίες αλλά αναπόφευκτες συναντήσεις μεταξύ αγνώστων, φτιάχνουν μικρές καθημερινές τελετουργίες, αισθητικοποιούν την επικοινωνία κρύβοντας την πραγματική αδιαφορία που μπορεί να νιώθει ο ένας για τον άλλον, επιτρέπουν την έκφραση μέχρι και των πιο παράδοξων αιτημάτων διαλύοντας και ξαναφτιάχνοντας στιγμιαίες σχέσεις εξάρτησης. Κυρίως, όμως, υφαίνουν το πλαίσιο μιας κουλτούρας που υπολογίζει τον Αλλον, επιτρέπει την κριτική, αλλά επιζητά τη συναίνεση.
Οχι, η κουλτούρα της αγένειας δεν είναι καθαυτή κακή. Ευνοεί όμως τις εκρήξεις, τις φορμαλιστικές αντιπαραθέσεις και τις ανταγωνιστικές επιδείξεις υπέρμετρων εγώ. Αντίθετα, η αναγνώριση του Αλλου και η προσοχή στις ανάγκες του, που αυτόματα προκύπτουν από τη μηχανική χρήση ξερών τύπων ευγένειας, καθρεφτίζουν μία προδιάθεση συναίνεσης, απαραίτητη για την αστική συμβίωση. Ευγένειες και αγένειες, ήρθε η ώρα όλες αυτές τις λέξεις, τις στάσεις, τις συμπεριφορές, να τις πάρουμε στα σοβαρά.
Η Χαριτίνη Καρακωστάκη είναι πολιτική επιστήμων, υποψήφια διδάκτωρ Κοινωνιολογίας στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales (Paris)
Κος Χαστουκιας
05/01/2017 01:37
Πολυ γελασα, μπραβο.
Smile and nod
28/12/2016 12:07
Οι αντιδράσεις ενός φυσιολογικού ανθρώπου είναι ανάλογες με την περίσταση. Έτσι θυμάμαι εγώ από την ψυχολογία. Αλλιώς είναι ψυχοπαθής. Αν μπεις στο μαγαζί μου θα σου χαμογελάσω και θα σου πω καλημέρα. Αν μου φυσήξεις τον καπνό στα μούτρα θα αντιδράσω ανάλογα ;) Ο εργοδότης μου έχει την απαίτηση να χαμογελάω χαζοχαρούμενα ενώ διαλύεται το σύμπαν. Η κουλτούρα των ψυχοφαρμάκων, έχω να πω εγώ....
Victor
27/12/2016 12:09
Αυτό που μου έκανε εντύπωση στην Ελλάδα ήταν ότι σε ταμεία σούπερ μάρκετ, εστιατόρια κτλ. οι άνθρωποι δεν χαμογελούσαν ενώ αυτό θα έπρεπε να είναι υποχρέωσή τους και κομμάτι της δουλειάς τους. Στην Αγγλία θυμάμαι θα σου χαμογελούσαν και θα σου φέρονταν με απόλυτη ευγένεια σε κάθε επαγγελματική συναλλαγή, όσο ταπεινή και αν ήταν. Ευτυχώς τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει αυτό και αλλάζει, ακόμη και στα διόδια σου φαίρονται πια πιο ευγενικά. Η κατάσταση έχει βελτιωθεί πολύ και στους δρόμους, το πιο απρόσωπο είδος επικοινωνίας αν και σίγουρα υπάρχει ακόμη πολύ αγένεια (από μια μειοψηφία).
Σιφις
26/12/2016 15:06
«Εγώ …. ένα πράμα δεν καταλαβαίνω.»
Παύλος
24/12/2016 00:01
Συγχαρητηρια κα. Καρακωστάκη για το άρθρο σας. Δυστυχώς οι νεο έλληνες αυτοί είναι και δεν είναι δυνατό να αλλάξουν.
Γιωργος
08/12/2016 22:48
Η ευγενεια χρησιμοποιειται για να κανει πιο ευκολη τη συμβιωση και την διεκπεραιωση καθημερινων υποθεσεων προς αποφυγη ασκοπων εντασεων και εκνευρισμων.Πιο απλα μια αχρωμη τυπικη ευγενεια που απευθυνεται προς τους παντες με τον ιδιο πανω κατω τροπο γιατι δεν πρεπει απαραιτητα σε καθε κοινωνικη συναναστροφη να γινομαστε ουτε φιλαρακια με τον αλλον ουτε φυσικα και να ερχομαστε σε ασκοπες κι ανουσιες αντιπαραθεσεις.Πας καπου για να κανεις μια δουλεια με σκοπο να τελειωνεις το γρηγοροτερο κι οχι να τρελανεις κοσμο η να φυγεις εσυ ο ιδιος απο εκει τρελαμενος.
Α.Σ.
27/11/2016 13:36
Πέραν πάσης αμφιβολίας, η ευγένεια αποτελεί αρετή για τη συμπεριφορά μας και στον ιδιωτικό και στον δημόσιο βίο. Φυσικά, οι τυπικές μορφές της δεν είναι παντού οι ίδιοι, γιατί εξαρτώνται από την ιστορία, τη γλώσσα κ.λ.π. Ωστόσο, οι βασικοί κανόνες παραμένουν κοινοί, αφού στηρίζονται στο σεβασμό στον άλλο, στη θέση του οποίου πρέπει να ερχόμαστε, για να ρυθμίζουμε τη συμπεριφορά μας. Η ευγένεια, λοιπόν, αποτελεί βασικό στόχο της συμπεριφοράς και πρέπει να διδάσκεται στα παιδιά και στην οικογένεια και στο σχολείο.
ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ
12/11/2016 15:18
ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΥΠΟΚΡΙΣΙΑ ΜΕ ΤΟ ΑΥΤΑΡΧΙΛΙΚΙ ΚΑΙ ΤΑ ΤΕΤΕΛΕΣΜΕΝΑ ΠΟΥ ΜΟΙΡΑΙΑ ΦΕΡΝΟΥΝ ΒΡΙΣΙΔΙ Κ.Α... Σ'ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ, ΑΓΕΝΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΚΟΙΤΑΖΕΙΣ ΜΟΝΟ ΤΟ ΤΟΜΑΡΙ ΣΟΥ !
Βασίλης
23/11/2015 14:33
Πολιτικη "επιστημων". Για γελια και για κλαμματα. Το αρθρο ειναι κακεκτυπο του ιντερνετικου/εμετικου νεο-φεμινισμου, internet ακτιβισμου και των social justice warriors, απο Αμερικη μερια και δεν προσφερει απολυτως τιποτα σε κανενα απολυτως θεμα. Δεν υπαρχει καμια κουλτουρα της αγενειας οπως και η αντιστοιχη κουλτουρα του βιασμου ( σιγα σιγα ερχεται και αυτη η ηλιθιοτητα προς τα εδω ) γιατι πολυ απλα ο καθε λαος επικοινωνει με τον δικο του τροπο, και οταν ο τροπος ενος ατομου δε μας αρεσει, μπορουμε να του δειξουμε με ευγενικο τροπο πως να μας μιλαει καλυτερα. Και καπου εκει τελειωνει και η "ερευνα" της πολιτικου "επιστημων" που εγραψε και αυτο το εντελως ανουσιο αρθρο.
Οτι να ναι
03/12/2016 14:56
Τα χεις ολα μπλεγμένα. Και που κολαει η κουλτούρα του βιαςμου; οτι να ναι...φαίνεται οτι διακατεχεσαι απο μισαλλοδοξια , απαιδεψια και μαλλον αγαμια. Συγγνώμη κιολας ε; ειναι η κουλτούρα του λαου μου που μου βγαίνει αυτη στιγμή...
Εψιλον
10/02/2014 10:27
Στο" το τσιγαρο σας ερχεται κατευθειαν πανω μου" να υπολογιζετε αγενεια το ιδιο το γεγονος κι οχι την ευγενεστατη δηλωση του ασθμαινοντα!!! Μη φτασουμε και στο συγγνωμη που με πατησατε!
Vasilakos
28/01/2014 15:53
Εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο. Μπράβο.
Ελλαδίτης
12/03/2013 12:22
Προτιμώ την τυπική, έστω και υποκριτική ή ψυχρή, ευγένεια άλλων λαών (κυρίως χωρών ΟΟΣΑ)από την καθημερινή χονδροκομένη -grotesque- αγένεια που βιώνουμε στην Κϋπρο (κάτι το απερίγραπτο στην καθυμερινή ζωή αλλά όχι στα ΜΜΕ) και στην Ελλάδα (παντού αλλά κάπως λιγότερο επιθετικό από την Κύπρο.
provato
12/03/2013 10:58
όπου στην Αμερική (απ όπου κατάγεται ο Γκόφμαν για παράδειγμα) είναι το Παγκόσμιο Κέντρο Ευγένειας και ψυχικής γλυκύτητας, βέβαια, βέβαια
παο
22/03/2013 00:03
o Γκόφμαν κατάγεται απο τον Καναδά!
despina
30/01/2014 01:44
Ήταν γεννημένος στον Καναδά. Η καταγωγή του ήταν Ουκρανική. Σπούδασε όμως και έδρασε στην Αμερική και θεωρείται "the most influential American sociologist of the twentieth century"Fine and Manning (2003), p. 34.
Ελένη
12/03/2013 04:24
Πολύ καλό άρθρο και καλογραμμένο. Αν οι άνθρωποι στόχευαν στην εύρεση μιας αλήθειας και όχι στο ποιος έχει δίκιο και πως να κυριαρχούν παντού, όλα θα ήταν πολύ καλύτερα γύρω μας. Ο εγωισμός όμως μας κάνει να φερόμαστε βλακωδώς. Βεβαίως όλα αυτά είναι και ζήτημα Παιδείας.
Γ. Κεράνης
12/03/2013 01:01
Η συντάκτρια, καπνίστρια προφανώς, φυσάει γουρουνοειδώς τον καπνό στα μούτρα άλλων, κι ενοχλείται από τις αντιδράσεις τους. Το θράσος της να υποδεικνύει τρόπους είναι απύθμενο.
Γιάννης
04/02/2014 21:44
Αυτό καταλάβατε;
Κώστας
12/03/2013 00:15
Ναι, δυστυχώς παρόμοιες καταστάσεις συμβαίνουν σε μεγάλες ελληνικές πόλεις, κυρίως στην πολύβουη Αθήνα, όπως την έχουν καταντήσει. Είμαι και εγώ ένας Έλληνας της Διασποράς, ένα παιδί του παλιού χωριού. Διαπιστώνω μερικές παρόμοιες καταστάσεις, όταν βρίσκομαι εκεί. Νομίζω ότι θα ήμουν άδικος να γενικεύω. Συχνά διαπιστώνω και ευγένεια και σε μικρούς και σε μεγάλους με τους οποίους συμβαίνει να επικοινωνώ. Και στην Αθήνα και στο χωριό μου εκεί στην Κυνουρία. Αυτό με συγκινεί. Τα παιδιά και οι νέοι που ζουν και βιώνουν τα όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα, είναι εντελώς φυσικό να συνηθίζουν και να θεωρούν την αγένεια σαν κάτι το φυσιολογικό. Τα καθημερινά βιώματα των ενηλίκων συντελούν, ώστε να διαμορφώνουν μια προσωπικότητα με μερικά από τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Σαν Έλληνας της Διασποράς δεν μπορώ να δεχτώ ότι εμείς οι Νεοέλληνες υστερούμε συλλογικά και ότι γενικά συγκρινόμενοι με τους άλλους Ευρωπαίους συμπολίτες μας είμαστε κατώτερα κοινωνικά όντα. Απλά η καθημερινότητα επηρεάζει και μικρούς και μεγάλους. Γενικά το κείμενό σας το βρίσκω ενδιαφέρον και αποτυπώνει μια πραγματικότητα. Κώστας εδώ στο Μπατ Χπομπουργ, 20 χιλιόμετρα από τη Φρανκφούρτη.
Ανδρεας
11/03/2013 16:10
Έχοντας ζήσει σε πόλεις του εξωτερικού ( Βρετανία , Τσεχία , Ελβετία ) θα συμφωνήσω οτι κατά μέσο όρο οι Αθηναίοι είναι λιγότερο ευγενείς . Ως ''ποιότητα'' ανθρώπων όμως ( ευγένεια ψυχής και όχι επιφανειακά ) επουδενί δεν υπολείπονται . Το μόνιμο παράπονο αλλοδαπών τουριστών στην Αθήνα είναι ότι είμαστε ανυπόμονοι και απείθαρχοι και όχι τόσο αγενείς .
Ε. Χριστοφορου
11/03/2013 15:35
Εγω ζω στη Γeρμανια και βρησκω το αρθρο πολυ διακεδαστικο. Ετσι ειναι στην Ελλαδα ακριβως οπως τα λεει η κυρια αρθρογραφος. "τι θελετε;" το εχω ακουσει εκατονταδες φορες απο δημοσιους και ιδιωτικους υπαλληλους οταν κανω διακοπες στην Ελλαδα.
Α.Σ.
27/11/2016 13:40
Δεν νομίζω ότι η ερώτηση "τί θέλετε" συνιστά αγένεια αυτή καθ' εαυτή. Τώρα, ότι θα ήταν ευγενέστερη η ερώτηση "τί θα θέλατε", δεν αμφιβάλλουμε.
Κατερίνα
11/03/2013 15:18
Έχεις δίκιο σε πολλά. Ο τρόπος και η προσέγγιση είναι δράμα. Οι συμπλεγματικοί δεν πρέπει να γίνονται δημοσιογράφοι
left
30/11/2016 00:20
...όμως μπορούν κάλλιστα να σχολιάζουν.
σ.φ
11/03/2013 13:51
τι θα πει 'η κουλτουρα της αγένειας' δεν είναι κακή???και τι είναι 'καλό - κακό '!!!! προσεχετε... είστε και 'ειδήμων'!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
΄Ενας νεοέλληνας
11/03/2013 13:45
Εξαιρετικό άρθρο, κ. Καρακωστάκη, και οι διαπιστώσεις σας με βρίσκουν απολύτως σύμφωνο. Θα ήταν πολύ χρήσιμο να μπορούσαν να το διαβάσουν όλοι οι νεοέλληνες και ιδίως τα νέα παιδιά. Γιατί είναι η ουσία του πράγματος: Οι νέοι να αποκτήσουν την κουλτούρα της ευγένειας, όσο είναι ακόμα νέοι. Οι χρήζοντες βελτίωσης παλαιότεροι είναι, δυστυχώς, τελειωμένη υπόθεση. . .
nadie
11/03/2013 12:22
Φυσικά,ας μην ξεχνάμε ότι πάλαι ποτέ πνευματικοί άνθρωποι δηλώνουν ότι η κουλτούρα της ευγένειας,είναι υποκριτική συμπεριφορά "Αβραμόπουλου" ενώ ταυτοχρόνως επιδίδονται σε αναίσχυντα υβρεολόγια για να υπερασπιστούν το δικαίωμά τους να προσβάλλουν "τη μισή Αθήνα".

όλες οι τελευταίες ειδήσεις

Η έρευνα - ακτινογραφία για την παιδεία που παρουσιάζουν από σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ» απεικονίζει μια κατάσταση χαμένων ευκαιριών σε βάθος δεκαετιών,...