«Θυμάστε το καναρίνι που έπαιρναν μαζί τους οι ανθρακωρύχοι, για να διαπιστώσουν αν υπήρχε μονοξείδιο του άνθρακα στα ορυχεία; Αν το καναρίνι επιζούσε, μπορούσαν να μπουν. Αν πέθαινε, ήξεραν ότι έπρεπε να φύγουν. Η Μεσόγειος είναι αυτή τη στιγμή το ”καναρίνι” της Ευρώπης απέναντι στην κλιματική αλλαγή και το Κεντρικό Αιγαίο το «καναρίνι» της Μεσογείου. Εδώ οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης εμφανίζονται νωρίτερα, ταχύτερα και εντονότερα από ό,τι σε άλλες περιοχές της Γηραιάς Ηπείρου». Με αυτή την παρομοίωση η Νίκη Ευελπίδου, καθηγήτρια στο Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ, εξηγεί γιατί η Νάξος βρέθηκε πρόσφατα στο επίκεντρο μιας διεθνούς επιστημονικής αποστολής.
Την περασμένη εβδομάδα, το νησί μετατράπηκε σε ένα υπαίθριο εργαστήριο για τη μελέτη της κλιματικής αλλαγής και των παράκτιων περιοχών της Μεσογείου. Στο μικροσκόπιο ερευνητών που έφτασαν στην Ελλάδα από πέντε κορυφαία ευρωπαϊκά πανεπιστήμια βρέθηκαν η Νάξος, η Πάρος και τα Κουφονήσια – μια περιοχή που θεωρείται από τους επιστήμονες ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά νησιωτικά περιβάλλοντα της Μεσογείου, τόσο λόγω των γεωλογικών διεργασιών που τη διαμορφώνουν όσο κι επειδή οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής εκδηλώνονται εδώ με ιδιαίτερη ένταση. Οπως εξηγεί η Νίκη Ευελπίδου, στην Ελλάδα οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης είναι ήδη εμφανείς, με παρατεταμένους καύσωνες, ξηρασία και λειψυδρία. Αντίθετα, σε αρκετές περιοχές της βόρειας Ευρώπης η κλιματική αλλαγή δεν έχει γίνει ακόμη αντιληπτή με τον ίδιο τρόπο, καθώς έχει οδηγήσει ακόμη και σε ηπιότερα καλοκαίρια με αυξημένες τουριστικές ροές.
«Θέλαμε να φέρουμε αυτούς τους επιστήμονες στην Ελλάδα και να τους δείξουμε έναν τόπο που βιώνει σήμερα όσα πιθανότατα θα αντιμετωπίσουν και οι δικές τους χώρες τα επόμενα χρόνια. Μέσα από αυτή την εμπειρία μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τις συνέπειες και να σχεδιάσουμε τρόπους αντιμετώπισής τους», σημειώνει.
Οι επιστήμονες περιηγήθηκαν από τα ορεινά της Νάξου έως τις ακτές, παρατηρώντας τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στο τοπίο. Παράλληλα, ήρθαν σε επαφή με πυρήνες γεωτρήσεων – που έχουν γίνει στο πλαίσιο ελληνικών ερευνών – και οι οποίοι αποτυπώνουν την εξέλιξη του κλίματος στην περιοχή από χιλιάδες χρόνια έως σήμερα. «Για να αντιμετωπίσουμε όσα έρχονται, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε το παρελθόν. Οι γεωτρήσεις μάς επιτρέπουν να «διαβάσουμε» την ιστορία του κλίματος και να δούμε πώς εξελίχθηκε το περιβάλλον μέσα στους αιώνες», λέει η Νίκη Ευελπίδου.
Οι αλλαγές είναι ήδη ορατές. Οπως εξηγεί η καθηγήτρια, στη Νάξο, στην Πάρο και στα Κουφονήσια δεν έχει αλλάξει, τόσο το ύψος των βροχοπτώσεων όσο ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνονται. Οι έντονες βροχές σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, σε συνδυασμό με το απότομο ανάγλυφο των νησιών, δεν επιτρέπουν τον εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα. Αντίθετα, το νερό καταλήγει γρήγορα στη θάλασσα, προκαλώντας πλημμύρες και μεταφέροντας μεγάλες ποσότητες φερτών υλικών.
Εικόνες από το μέλλον
«Το νερό παρασύρει πέτρες και χώματα, ενώ τα βουνά χάνουν πολύτιμο έδαφος που δεν μπορεί να αναπληρωθεί εύκολα. Για κάθε εκατοστό εδάφους που χάνεται απαιτούνται περίπου 1.000 χρόνια για να δημιουργηθεί ξανά», επισημαίνει. Η κατάσταση επιδεινώνεται, προσθέτει, από ανθρώπινες παρεμβάσεις, όπως η απομάκρυνση της πέτρας από τις παραλίες ή η άναρχη δόμηση που εμποδίζει τα φερτά υλικά να φτάσουν στη θάλασσα. Ετσι επιταχύνεται η διάβρωση των ακτών και σταδιακά η εξαφάνιση παραλιών.
«Είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε πώς ήταν το περιβάλλον στο παρελθόν και πώς έχει αλλάξει σήμερα, ώστε να προβλέψουμε πώς θα εξελιχθεί στο μέλλον. Οι επιστήμονες που ήρθαν στη Νάξο είδαν, ουσιαστικά, μια εικόνα από το μέλλον των δικών τους περιοχών», καταλήγει η Νίκη Ευελπίδου. «Και ήταν μια σπουδαία εμπειρία για όλους μας».
Η αποστολή πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πανεπιστημιακής Συμμαχίας CIVIS, για την κλιματική αλλαγή, υπό την αιγίδα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, σε συνεργασία με ερευνητές από τη Γαλλία, τη Σουηδία, τη Ρουμανία, την Αυστρία, το Ισραήλ και την Ελλάδα.
