Από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα διαδικτυακά παιχνίδια μέχρι τα συστήματα παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης, τα ψηφιακά περιβάλλοντα επηρεάζουν πλέον με καθοριστικό τρόπο την υγεία των ανθρώπων. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τα παιδιά και τους νέους. Σε ολόκληρο τον κόσμο, η παιδική ηλικία αναδιαμορφώνεται από τις ψηφιακές τεχνολογίες, οι οποίες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι μαθαίνουν, παίζουν και επικοινωνούν.
Δουλειά μας δεν είναι να εξυμνήσουμε ή να δαιμονοποιήσουμε την τεχνολογία. Είναι να αντιμετωπίσουμε μια απλή αλήθεια: το ψηφιακό μας περιβάλλον δεν υπόσχεται μόνο σημαντικά οφέλη, αλλά εγκυμονεί και σοβαρούς κινδύνους για την υγεία και την ανάπτυξη των παιδιών. Ευθύνη μας είναι να μεγιστοποιήσουμε τα πρώτα και να αποτρέψουμε τους δεύτερους. Δεν είναι αργά για να αναλάβουμε δράση, αλλά είναι πλέον αργά για αποσπασματικές και ελλιπείς παρεμβάσεις.
Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να διευρύνουν τις ευκαιρίες, ενισχύοντας τη μάθηση, την επικοινωνία και την πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας, ιδίως για παιδιά που ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές ή σε περιοχές που πλήττονται από κρίσεις. Για πολλούς νέους, οι διαδικτυακοί χώροι αποτελούν επίσης πεδίο δημιουργικότητας, κοινωνικής ένταξης και αίσθησης του «ανήκειν», ιδιαίτερα για όσους βιώνουν αποκλεισμό στην καθημερινή τους ζωή.
Ομως αυτά τα οφέλη δεν είναι δεδομένα. Εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το ποιος έχει πρόσβαση στις τεχνολογίες, από τον τρόπο με τον οποίο αυτές σχεδιάζονται και από τα συμφέροντα που εξυπηρετούν.
Οι κυβερνήσεις αναγνωρίζουν ολοένα και περισσότερο ότι η προστασία των παιδιών στο Διαδίκτυο αποτελεί επιτακτική ανάγκη για τη δημόσια υγεία. Συνολικά, τα μέτρα που λαμβάνουν αντικατοπτρίζουν μια ολοένα και ισχυρότερη διεθνή συναίνεση ότι τα ψηφιακά περιβάλλοντα χρειάζονται αποτελεσματική ρύθμιση, σχεδιασμό κατάλληλο για κάθε ηλικία και ισχυρότερες δικλίδες προστασίας της υγείας των παιδιών. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συμβάλλει στην προσπάθεια αυτή ενισχύοντας την έρευνα που απαιτείται για την καλύτερη κατανόηση των επιπτώσεων των σημερινών αλλά και των μελλοντικών τεχνολογιών, παρέχοντας τεχνική υποστήριξη στις χώρες και προωθώντας ασφαλή και ισότιμα ψηφιακά περιβάλλοντα υγείας.
Χρειάζονται λύσεις, γιατί τα ψηφιακά περιβάλλοντα δεν είναι ουδέτερα. Ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται, ρυθμίζονται και αξιοποιούνται εμπορικά διαμορφώνει πολλές πτυχές της ζωής μας, μεταξύ αυτών και την υγεία μας.
Η επαναλαμβανόμενη έκθεση, για παράδειγμα, σε στερεοτυπικό, σεξουαλικοποιημένο, βίαιο περιεχόμενο ή περιεχόμενο που εισάγει διακρίσεις επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους. Οι αλγόριθμοι φιλτράρουν ολοένα και περισσότερο τις πληροφορίες για την υγεία με γνώμονα την προσέλκυση της προσοχής και όχι την ακρίβεια, επιτρέποντας τη διασπορά παραπλανητικών ισχυρισμών. Παράλληλα, η συλλογή και αξιοποίηση προσωπικών δεδομένων, ιδίως για σκοπούς δημιουργίας προφίλ χρηστών και στοχευμένης διαφήμισης, εγείρουν ανησυχίες σχετικά με την ιδιωτικότητα, τη χειραγώγηση και την ευημερία.
Τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία συνδέουν την υπερβολική έκθεση σε ψηφιακά μέσα με προβλήματα όπως το άγχος, η κατάθλιψη, οι διαταραχές ύπνου, η αυξημένη επιθετικότητα και, στις σοβαρότερες περιπτώσεις, ο αυτοκτονικός ιδεασμός, ιδιαίτερα μεταξύ ευάλωτων εφήβων. Παράλληλα, το ψηφιακό μάρκετινγκ στις διαδικτυακές πλατφόρμες εκθέτει δυνητικά τους χρήστες στην προώθηση επιβλαβών προϊόντων, όπως ο καπνός, το αλκοόλ και οι στοιχηματικές πλατφόρμες.
Η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των διαδικτυακών παιχνιδιών και της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να εντείνει τη μοναξιά και να υποκαταστήσει τις διαπροσωπικές σχέσεις εκτός Διαδικτύου. Η παρατεταμένη χρήση συμβάλλει επίσης στην καθιστική ζωή και στη μείωση της διάρκειας του ύπνου, παράγοντες που είναι γνωστό ότι αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης μη μεταδοτικών νοσημάτων.
Ταυτόχρονα, η διαδικτυακή σεξουαλική εκμετάλλευση και κακοποίηση παιδιών αυξάνεται παγκοσμίως, ενώ καταγράφεται απότομη αύξηση στο υλικό σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών, στις εικόνες κακοποίησης που παράγονται με τεχνητή νοημοσύνη, καθώς και στα σεξουαλικού περιεχομένου ή εκφοβιστικά deepfakes. Οι συνέπειες αυτών των φαινομένων για την ψυχική υγεία, την εμπιστοσύνη και το αίσθημα ασφάλειας είναι βαθιές και μακροχρόνιες.
Οι εμπορικές πρακτικές ενισχύουν όλους αυτούς τους κινδύνους. Πολλές πλατφόρμες έχουν σχεδιαστεί με στόχο τη μέγιστη δυνατή εμπλοκή των χρηστών, χωρίς επαρκή προστασία από την έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο ή επαρκείς μηχανισμούς διαφύλαξης της σωματικής και ψυχικής υγείας των παιδιών.
Ο περιορισμός της έκθεσης σε παράνομο, ακραίο ή ιδιαίτερα σκληρό οπτικοακουστικό περιεχόμενο είναι απαραίτητος. Αλλά η ευημερία των παιδιών προϋποθέτει κάτι περισσότερο από την απλή απουσία βλάβης. Χρειάζονται σταθερές σχέσεις, σαφή όρια, σωματική άσκηση και ευκαιρίες για ουσιαστική κοινωνική αλληλεπίδραση στον πραγματικό κόσμο. Οι κίνδυνοι πολλαπλασιάζονται όταν τα ψηφιακά περιβάλλοντα διαταράσσουν – αντί να υποστηρίζουν – την υγιή ανάπτυξη των παιδιών.
Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί ως σημαντικός πολλαπλασιαστής τόσο των κινδύνων όσο και των ευκαιριών για την ευημερία των παιδιών. Οταν χρησιμοποιούνται υπεύθυνα εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης σχεδιασμένες για συγκεκριμένους σκοπούς, μπορούν να στηρίξουν την εκπαίδευση, την προσβασιμότητα και την υγεία. Ομως οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις τους στις αντιλήψεις των παιδιών για τις ανθρώπινες σχέσεις, την ενσυναίσθηση και την αυτορρύθμιση παραμένουν ασαφείς. Οσο ισχύει αυτό, μια προσέγγιση που βασίζεται στην πρόληψη δεν πάει κόντρα στην καινοτομία, βάζει το παιδί σε πρώτο πλάνο.
Πάνω απ’ όλα, οφείλουμε να ακούσουμε τους σημερινούς νέους. Ως ενεργοί χρήστες της τεχνολογίας, μπορούν να βοηθήσουν ώστε τα ψηφιακά περιβάλλοντα να εξελιχθούν με υπευθυνότητα. Ο διαδικτυακός και ο φυσικός κόσμος αποτελούν πλέον έναν ενιαίο χώρο, όπου τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν είτε να στηρίξουν είτε να υπονομεύσουν την υγιή ανάπτυξη των παιδιών. Οι νέοι πρέπει να αξιοποιήσουν τις προσωπικές τους εμπειρίες ώστε να συμβάλουν στη διαμόρφωση των κατάλληλων δικλίδων προστασίας. Στη συζήτηση αυτή πρέπει επίσης να συμμετέχουν οι γονείς, οι φροντιστές, τα σχολεία και οι τοπικές κοινωνίες.
Τα παιδιά και οι νέοι μας δεν είναι πειραματόζωα, ούτε αιχμάλωτοι καταναλωτές, ούτε εμπόρευμα. Από κοινού, μπορούμε και οφείλουμε να διαμορφώσουμε ψηφιακά περιβάλλοντα που προστατεύουν και στηρίζουν την υγιή ανάπτυξή τους. Οι επιλογές που κάνουμε σήμερα θα επηρεάσουν τις επόμενες γενιές.
