Πολιτιστική δουλοφροσύνη

Οποτε η Ελλάδα καταλαμβανόταν από εθνική ανασφάλεια (δηλαδή σχεδόν μονίμως) προέβαλλε «πολιτιστικά ζητήματα» ως μείζονα, ως ταυτοτικά. Οι μελετητές π.χ. θεωρούν τα «Ευαγγελικά» και τα «Ορεστειακά» και τις εκρηκτικές εκφάνσεις του γλωσσικού ζητήματος (μάλιστα σε μια εποχή ευρύτατου λαϊκού αναλφαβητισμού) ως εκδηλώσεις της εθνικά και κυρίως οικονομικά ταπεινωτικής ήττας στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Ενώ η (υψηλή) τέχνη και οι βαθύτερες πολιτιστικές αναμορφώσεις είναι μάλλον περιθωριακά στοιχεία στην καθημερινότητα, είναι ικανά να διεγείρουν ένα πολύ πιο σύνθετο σύστημα εκκρεμών ταυτοτικών αιτημάτων. Να αναλάβουν, κατά κάποιον τρόπο, την εθνική «αυτοπραγμάτωση».

Κατά διαστήματα η Βεργίνα και τα ανασκαφικά αποτελέσματα του Ανδρόνικου, ο τάφος στην Αμφίπολη, πρόσφατα η μετατροπή της Αγίας Σοφίας και της Μονής της Χώρας σε τζαμιά, ακόμα και οι διάφορες αρχαιολογίζουσες μυθιστορηματικές υποθέσεις για τον τάφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αναλαμβάνουν τον μεγάλο ρόλο να αποτελέσουν το ισοδύναμο μιας μονίμως κλονισμένης εθνικής ταυτότητας. Η πολυετής κρίση του «Μακεδονικού» υπήρξε δυσανάλογα μεγάλη σε σχέση με τους πραγματικούς κινδύνους και την πραγματική διαταραχή της ελληνικής συμβολικής και γεωγραφικής επικράτειας. Οι συμβολισμοί αναλάμβαναν να εκφράσουν μια «ελλειμματική» πραγματικότητα και την κλονισμένη συλλογική αυτοπεποίθηση. Η οποία, στην περίπτωσή μας, είναι μάλλον ετεροπεποίθηση.  Κατανοούμε και ιεραρχούμε τον εαυτό μας μέσα από την υποδοχή μας από τους άλλους.

Κάτι υποτυπώδη ελληνικά ξένου ηγέτη ή διεθνούς αοιδού εκλαμβάνονται ως μεγάλη εθνική επιβεβαίωση. Ο λαός μας και δυστυχώς σημαντικό τμήμα της πνευματικής και πολιτικής ελιτ καταλαβαίνει τον τρόπο ένταξης στον κόσμο από τον τύπο υποδοχής και όχι από την ενδεχόμενη αναμορφωτική πνευματική δραστικότητα. Ετσι, όχι η δραστικότητα, αλλά η επι-δραστικότητα (μια εντελώς θνησιγενής και στιγμιαία ιστορικά λειτουργία) γίνεται ο κύριος μηχανισμός αυτοβαθμολόγησης. Ο Μάνος Χατζιδάκις τσατιζόταν και πείσμωνε με μια τέτοια δουλοφροσύνη, με την ανασφαλή διαθεσιμότητα πολιτιστικού υπόδουλου (να εξουσιοδοτείς εν λευκώ τον άλλον για την πνευματική σου ταξινόμηση).

Στη νεότερη Ελλάδα, μια μεγάλη ομάδα ποιητών, μουσικών, διανοητών (όχι μόνο η σολωμική επικράτεια ή η σημαντική γενιά του ’30, αλλά και πολλοί από τους μετεμφυλιακούς διανοουμένους και αρκετοί σύγχρονοι δημιουργοί) μπόρεσε να επιβάλει και όχι να υποβληθεί. Να αφομοιώσει και όχι να κατοπτριστεί. Βέβαια συχνότατα οι συγκρούσεις κριτικών και καλλιτεχνών, οι ομάδες μάχης των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών περιοδικών, οι αλληλοσκοτωμοί πάνω σε ένα αισθητικό τάμα, συχνότατα έκρυβαν απλές διεκδικήσεις πολιτιστικών εργολαβιών.  Εντούτοις ακόμα και στα καπνισμένα ερείπια μιας αντιφατικής και άνισης πολιτιστικής σκηνής, μπορείς να καταλάβεις το μεγάλο έργο. Να καταλάβεις τι εισέφεραν ο Ελύτης, ο Ρίτσος, ο Σβορώνος, ο Παπαλουκάς, ο Παναγιώτης Κονδύλης, ο Αγγελόπουλος, ο Λειβαδίτης, ο Δεσποτόπουλος, ο Πικιώνης, ο Καστοριάδης ακόμα και στις ωραιοπαθείς στιγμές τους. Και ενδεχομένως να δεις το δυναμικό ίχνος που διέγειραν στη σύγχρονη μουσική, αρχιτεκτονική, λογοποιητική σκηνή. Αυτή την αισθητική και διανοητική ακμή, που βρίσκεται συνήθως στη σκιά των μεγάλων ΜΜΕ και στο περιθώριο του σοσιαλμιντιακού καμάτου.

Το δημιούργημα που εκφώνησε η κυρία Σάττι φαίνεται ότι αποτελεί την πολιτιστική ανακεφαλαίωση όλων αυτών που ανέφερα και πολλών άλλων που παρέλειψα. Φαίνεται όμως και ως κάτι πιο απλό. Πώς υποσκελίζονται ταλέντα υψηλού επιπέδου ή πώς αδιαφορούν, αφήνοντας τον χώρο άδειο. Αυτή την παράλειψη ή υπέρβαση, η κ. Σάττι, ως φαινόμενο, την εκφράζει τόσο εύστοχα και τόσο ολοκληρωτικά, ώστε να γίνει το κύριο πολιτικό και καλλιτεχνικό επίδικο για διάφορους νεοπροσήλυτους. Σκοταδισμός, ως ακμή.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ