Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική

Ενας μαθητής μου από αυτούς τους εφήβους που σε αιφνιδιάζουν ξαφνικά με τολμηρές ερωτήσεις από αυτές που νομίζουν πως θα σε φέρουν σε αδιέξοδο, που θεωρούν σχεδόν απαγορευμένες, αφού εμφανώς από την πρώτη στιγμή φαίνονται να θέλουν να σε φέρουν πράγματι σε αδιέξοδο, αφού δεν ανήκουν στις ερωτήσεις που θεωρούνται αυτονόητες και αναμενόμενες από έξυπνα παιδιά, με ρώτησε, όταν δίδασκα αρχαίο δράμα, και ιδιαίτερα «Οιδίποδα Τύραννο» που ήταν στη διδακτέα ύλη του Λυκείου, «Γιατί, κύριε καθηγητά, σήμερα Οιδίποδες, Μήδειες, Ιφιγένειες, Κρέοντες, ακόμα και Λυσιστράτες;». Πίστευε, με το εξαίσιο θράσος του μαθητή που σκέφτεται και επιθυμεί να διακριθεί στον κύκλο των συμμαθητών του, αλλά και την προσοχή των δασκάλων του.

Βεβαίως, δεν αιφνιδιάστηκα, αφού κι εγώ ο ίδιος είχα θέσει νεότερος τα ίδια ερωτήματα και είχα προσπαθήσει να εξηγήσω τους λόγους. Κατ’ αρχάς, λοιπόν, απάντησα στον μαθητή μου με δεδομένα γεγονότα, ιδέες, συνθήκες και όρους της πραγματικότητας που βιώναμε. Τους ζήτησα να εξετάσουν μέσα στο οικείο περιβάλλον τους τα μέσα πληροφόρησης που διέθεταν: βιβλία, ραδιόφωνο, τηλεόραση, Διαδίκτυο. Είχα μεγαλώσει στη Λαμία και είδα για πρώτη φορά σινεμά από τους άγγλους στρατιώτες που βρίσκονταν στην πόλη μου, λόγω Εμφυλίου. Συνήθως ντοκιμαντέρ από τη δράση των Συμμάχων εναντίον των Γερμανών και αργότερα εναντίον των κομμουνιστών συμπατριωτών μας. Βεβαίως και η εποχή, κυρίως μετά τον Παγκόσμιο Πόλεμο, μας είχε πληροφορήσει και με μεγάλα κατορθώματα εν πολέμω και με τρομερά εγκλήματα, προδοσίες, παγίδες και ιδεολογική προπαγάνδα. Ηταν η εποχή που πηγαίναμε ακόμη και στο δημοτικό σχολείο στην αρχή της χρονιάς και ανάμεσα στα βιβλία που διανέμονταν δωρεάν υπήρχε κι ένα πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων της οικογένειας – γονείς, θείοι, ξαδέρφια, επαγγελματίες που εργάζονταν με τον πατέρα, ακόμη και γείτονες. Ο πατέρας μου ως πολίτης είχε προσφέρει ως καθηγητής του σχολείου του τρόφιμα και φάρμακα και απολύθηκε από το δημόσιο σχολείο ως αριστερός. Ζούσαμε αρχικά με τα χρήματα και τα αγαθά που έστελνε η γιαγιά από την Αταλάντη και κάποια κρυφά χρήματα που έβγαζε ο πατέρας μου, κάνοντας ιδιαίτερα μαθήματα σε παιδιά φιλικών οικογενειών και παλιών μαθητών του που τον θαύμαζαν ως δάσκαλο, και ήταν – εγώ του οφείλω όλη τη γλωσσική μου υποδομή, αρχαία και νεοελληνική. Ακόμη έχω στο συρτάρι μου ένα χειρόγραφο λεξικό με περίπου χίλιες λέξεις της αρχαίας μας γλώσσας.

Εχοντας σήμερα ένας δάσκαλος και ένας μαθητής τόσες στιγμές πληροφορίας γλωσσικής και ιδεολογικής της ιστορίας της γλώσσας μας και των ιδεών της, αντιλαμβάνεται, θαρρώ, τι αδιέξοδα είχε να αντιμετωπίσει ένα φανατικό για γράμματα παιδί στα δύσκολα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και εν συνεχεία του Εμφυλίου. Να ζεις το 1950 στη Λαμία, όπου το ηλεκτρικό ρεύμα ερχόταν στο σπίτι με τον ερχομό της νύχτας και έσβηνε το ξημέρωμα. Να έχεις στο σχολείο μόνο ένα πρόχειρο τετράδιο πολλών σελίδων ως κύρια και μόνη πηγή γλωσσικής γνώσης. Θυμάμαι πως στο δημοτικό σχολείο το μόνο βιβλίο, που κι αυτό το αγοράζαμε, ήταν η «Απασα Υλη», ένα βιβλίο 500 σελίδων με διδακτέα ύλη, Θρησκευτικά, Ιστορία, Γλώσσα, Λογοτεχνία, τα οποία όφειλες να αποστηθίσεις για να περάσεις τη χρονιά. Υπήρχαν καθηγητές που διόρθωναν τα γραπτά μας με ανοιχτό το σχολικό εγχειρίδιο δίπλα τους για να ελέγχουν την πιστή αντιγραφή. Εχω ακόμη στη βιβλιοθήκη μου αυτό το βιβλίο με την «Απασα Υλη».

Θυμάμαι πως, όταν για πρώτη φορά, τέλος του Δημοτικού, έδωσα στον δάσκαλό μου να διαβάσει ένα «διήγημα» που είχα γράψει, έπαθε κολάπσους και το περιέφερε στις τάξεις που δίδασκε, αφήνοντας να εννοηθεί πως ήμουν γνήσιος μαθητής του, μοντέλο του! Ηταν τότε που έγινα σχεδόν «διάσημος» στην πόλη μας, όταν δημοσίευσε η τοπική εφημερίδα ένα διήγημά μου χριστουγεννιάτικο. Με σταματούσαν συμπολίτες μου στον δρόμο και οι δάσκαλοί μου με αντιμετώπιζαν στην τάξη με σεβασμό και ντρεπόμουνα. Μερικοί γείτονες συμμαθητές έπαψαν να με καλούν στα παιχνίδια του δρόμου και στα «γήπεδα» στα σταυροδρόμια της συνοικίας. Και δεν ήμουν ο μόνος. Πολλοί σήμερα διακεκριμένοι, συμμαθητές μου τότε, έγιναν καθηγητές στο Πανεπιστήμιο, γιατροί, ανώτατοι δημόσιοι υπάλληλοι, κάποιοι βουλευτές και ένας – δυο υπουργοί – μέσα σε δύσκολες συνθήκες συγκρότησαν και τον χαρακτήρα τους και τα προσόντα τους.

Σήμερα ένας νέος, έστω και φανατικός αναγνώστης, δεν μπορεί να αντιληφθεί πως το 1950 στο Γυμνάσιο ο μαθητής διέθετε μόνο το σχολικό εγχειρίδιο, που είχε ευτυχώς και ένα λεξικό, κυρίων λέξεων, στο τέλος του κειμένου, έμπαινε στη γλώσσα του Αισχύλου με τις «Χοηφόρους» που διδάσκονταν, με τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή και την «Ιφιγένεια εν Ταύροις» του Ευριπίδη, με μόνο εφόδιο το σχολικό εγχειρίδιο. Ημουν προνομιούχος μαθητής, διότι είχα πατέρα φιλόλογο και αρκετά ενήμερη βιβλιοθήκη. Δεν είχα, όμως, τη βοήθεια του πατέρα μου που ήταν εκτός υπηρεσίας, «κρυβόταν» σε φιλικό σπίτι στην Αθήνα και έκανε κρυφά ιδιαίτερα μαθήματα και έστελνε τα χρήματα για να βάζει η μάνα μου το τσουκάλι στη φωτιά σε ενοικιαζόμενο ισόγειο που το μοιραζόμασταν ανά δύο δωμάτια με μια άλλη οικογένεια. Και οι δύο άντρες των οικογενειών εξορία! Θυμάμαι παραμονές Χριστουγέννων, με βαρύ χειμώνα και χιόνι μέσα στην πόλη πυκνό, να έρχεται από την Αταλάντη ο αδερφός της μητέρας μου, κουβαλώντας φαΐ και γλυκά.

Σ’ αυτές τις συνθήκες η συντηρητική εκπαίδευση της χώρας όριζε να διδαχθούμε «Οιδίποδα» και «Ιφιγένεια» και «Χοηφόρους». Ημουν προνομιούχος, γι’ αυτό και δεν κομπάζω για τις διακρίσεις μου, αφού είχα λεξικά, ακόμη και μεταφράσεις στην καθαρεύουσα που διέθετε η βιβλιοθήκη του πατέρα μου. Είχα συμμαθητές λαϊκά παιδιά της επαρχίας που ζούσαν δύο και τρία μαζί σε ένα δωμάτιο και το φαγητό τους ερχόταν από το χωριό με λεωφορείο δύο φορές την εβδομάδα – ρεβίθια, φασόλια, χόρτα και παξιμάδια. Κρέας κάθε δεκαπέντε, κεφτέδες και πατάτες τηγανητές. Με αυτές τις συνθήκες έμαθαν γράμματα από εξαίσιους δασκάλους παιδιά της επαρχίας που σταδιοδρόμησαν αργότερα ως άριστοι επιστήμονες έως και ένας – δυο ακαδημαϊκοί. Εγώ, μην έχοντας τα μέσα να σπουδάσω στο εξωτερικό, προσελήφθην ως μαθητής εκ προσωπικοτήτων (!) και δίδαξα αρχαίο δράμα στη Φιλοσοφική του Αθήνησι. Υπήρξαν, όμως, συμμαθητές που με ξεπέρασαν και πλούτισαν με έξοχα έργα την επιστήμη τους, που δεν είχαν τα εκπαιδευτικά εφόδια τα δικά μου. Οταν ανακηρύχθηκα επίτιμος διδάκτωρ του ΤΘΣ του Αθήνησι, είχα την ευκαιρία να ευχαριστήσω δημόσια σπουδαίους δασκάλους στην ελληνική επαρχία που σήμερα δεν βρίσκουν όμοιούς τους στα πανεπιστήμια. Θυμάμαι πως, όταν ήταν να δώσω εισαγωγικές στη Φιλοσοφική, ο πατέρας μου με οδήγησε να μεταφράσω ολόκληρους λόγους του Λυσία, του Ισοκράτη και διαλόγους του Πλάτωνα και την «Ποιητική» του Αριστοτέλη.

Πονηροί μαθητές μου συχνά με αιφνιδίαζαν και, πριν αρχίσει το μάθημα, μου έβαζαν στα χέρια ένα αρχαίο κείμενο και μου ζητούσαν να το συζητήσουμε, σκοπεύοντας να δούμε πώς, χωρίς μετάφραση, θα το προσεγγίσουμε. Οταν έβλεπα πως προχωρούσαν σε μετάφραση κατευθείαν μετά την ανάγνωση του πρωτοτύπου, παραδόθηκαν απόλυτα στα μαθήματά μου. Εγώ ως πρότυπο είχα τον πατέρα μου, έναν άνθρωπο που γεννήθηκε το 1902 στον Δομοκό και ευδοκίμησε ως σπουδαίος δάσκαλος. Μόνο κάτω από αυτές τις δύσκολες αλλά γόνιμες συνθήκες μπορείς να διεισδύσεις σε κείμενα του Αισχύλου ή του Αριστοτέλη και αργότερα των πατέρων της Εκκλησίας. «Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική, το σπίτι φτωχικό στις αμμουδιές του Ομήρου», έγραψε ο Οδυσσέας Ελύτης.

Οταν δίδαξα στη Μέση Εκπαίδευση στην επαρχία και στις γειτονιές της Αθήνας, έπειθα, και το κατόρθωνα, να οδηγήσω τους μαθητές μου να μεταφράσουν ολόκληρους τους λόγους των αρχαίων ρητόρων και ολόκληρα τα βιβλία του Ξενοφώντα και του Αισχύνη. Ζήτησα κάποτε από τους μαθητές μου να οργανώσουν ένα λεξικό της αρχαίας ελληνικής με τις χίλιες πιο συχνές λέξεις και η έκπληξη ήταν άμεση, πάνω από 850 ήταν λέξεις της καθημερινής λόγιας αλλά και λαϊκής μας γλώσσας. «Πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει» («Αντιγόνη» και στο βάθος γλώσσα του Παπαδιαμάντη και του Ελύτη).

Παραβαίνοντας την επίσημη σχολική γλωσσική ύλη, δίδασκα ολόκληρους λόγους των ρητόρων και όχι μια παράγραφο που όριζε το ωρολόγιο πρόγραμμα. Εχοντας οι μαθητές το γλωσσικό όργανο, τις ετυμολογίες των λέξεων, τις σημασίες τους και προχωρώντας στη γνώση της συντακτικής δομής, έφτανε η ώρα για την ιδεολογική και ηθική (λόγω διαφοράς θρησκείας) ανάλυση, έφταναν οι μαθητές συχνά σε διαπιστώσεις πως πίσω από την παλιά γλώσσα κυκλοφορούσαν συμπεριφορές και ήθη, τουλάχιστον ανάλογα με τα δικά μας. Ενας μονόλογος τραγωδίας του Ευριπίδη δεν διέφερε σε ΗΘΟΣ από ένα δημοτικό τραγούδι, πέρα από μια σκανδαλώδη παρουσία κοινών λέξεων. Υπήρχε ένας κοινός τρόπος σκέψης του «Πλούτου» του Αριστοφάνη με το τραγούδι του «Νεκρού αδελφού». Κάποιοι μαθητές μου, καλοί γνώστες της αρχαίας ελληνικής, έμεναν άφωνοι όταν αμέσως, μέσα σε έναν μονόλογο του Σοφοκλή, διάβαζα μια παραλογή ή μια παροιμία, μετά μια παροιμία της Κύπρου ή της Μικράς Ασίας.

Αν τα γράφω όλα αυτά σήμερα, είναι για να σας ωθήσω να πράξετε κάτι ανάλογο και να ξεπεράσετε το άχθος της αρχαίας γλώσσας ως ξένης. Αυτό θα το αντιληφθείτε καλύτερα αν διαβάσετε φωναχτά σε μια τάξη μαθητών ένα ποίημα της Σαπφώς και ένα ποντιακό τραγούδι ή έναν μύθο του Αισώπου και ένα παραμύθι της Ηπείρου. Ως δάσκαλος έκανα συχνά αυτό το πείραμα. Διάβαζα δύο και τρεις φορές στίχους της Σαπφώς, μεταφρασμένους, και στη συνέχεια το αρχαίο κείμενο. Ε, λοιπόν, δεν χρειαζόταν άλλο είδος προσέγγισης ή ανάλυσης ή επεξήγησης. Τότε θα ανακαλύψετε, έστω κι αν μας λείπει η αρχαία προφορά των στίχων, πως δεν χρειαζόμαστε άλλου είδους φιλολογική προσέγγιση. Ο «Ερωτόκριτος» είχε παππού τον Ησίοδο και εγγονό «Της Αρτας το γιοφύρι».