Στο μεγάλο σταυροδρόμι της Ρωσίας

Αυτό το σύντομο δοκίμιο του μεγάλου Ρώσου κλασικού Λέοντος Τολστόι γράφηκε το 1906. Ενα χρόνο μετά την πρώτη Ρωσική Επανάσταση του 1905. Μια επανάσταση που ξεκίνησε, λόγω και της απογοήτευσης από την ήττα της Ρωσίας στον Ρωσοϊαπωνικό πόλεμο, τον Ιανουάριο του 1905, με την απεργία των εργατών της Αγίας Πετρούπολης, την οποία ο τσάρος αιματοκύλησε στις 9 Ιανουαρίου. Αιματοκύλισμα που έμεινε γνωστό ως η «Ματωμένη Κυριακή». Αρχικά τα αιτήματα ήταν καθαρά οικονομικής φύσης, για να πάρει στη συνέχεια τη σκυτάλη η αστική τάξη που ζητούσε τη φιλελευθεροποίηση του τσαρισμού και την απόκτηση αντιπροσωπευτικού κοινοβουλευτικού σώματος. Ο τσάρος επέτρεψε τη δημιουργία ενός τέτοιου σώματος (Δούμα) με συμβουλευτικές μόνο αρμοδιότητες. Αυτό οδήγησε στη νέα αντίδραση των εργατών και στη δημιουργία των πρώτων σοβιέτ που ζητούσαν την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και του ίδιου του κράτους.

Σ’ αυτές τις συνθήκες γράφει ο μεγάλος κλασικός μυθιστοριογράφος. Αυτός θεωρεί πως η Ρωσία βρίσκεται σ’ ένα σταυροδρόμι. Είτε θα συνεχίσει να υπακούει στην παράλογη και στη διεφθαρμένη κυβέρνησή του που τόσα δεινά του προξενεί, είτε θ’ ακολουθήσει τον δρόμο μετατροπής της σε μια δυτική αντιπροσωπευτική δημοκρατία, ανατρέποντας διά της βίας τη σημερινή κυβέρνηση και εγκαθιστώντας μια νέα πιο αντιπροσωπευτική. Υπάρχει όμως και ένας τρίτος δρόμος. Ν’ αρνηθεί να υποτάσσεται σ’ οποιαδήποτε εξουσία, χωρίς να δημιουργήσει κάποια καινούργια.

Σε δύο τμήματα

Αρνητικός ο ίδιος τόσο στις «συμβολαιακές» θεωρίες όσο και στις αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες, χωρίζει τις κοινωνίες σε δυο τμήματα. Το ένα μεγάλο πλειοψηφικό που αποτελείται από τους ανθρώπους που εργάζονται και παράγουν και το δεύτερο μικρότερο μειοψηφικό αποτελούμενο από τους ανθρώπους που ιδιοποιούνται την εργασία των πρώτων, οι οποίοι συνθέτουν την τάξη των αργόσχολων, το άλλο όνομα των ελίτ. Σ’ αυτήν ο συγγραφέας εντάσσει και το «συνάφι» του: συγγραφείς, καλλιτέχνες, διανοούμενους, κοινωνιολόγους κ.λπ. Πώς γίνεται αυτό; Φταίνε οι οικονομικές συνθήκες. Δεν είναι όμως αυτές που καθορίζουν την υποταγή στις εξουσίες. Είναι η βία και η αποδοχή της που καθορίζουν τις οικονομικές συνθήκες κι όχι τ’ αντίθετο. Κάθε εξουσία διαφθείρει. Στις απολυταρχίες όμως όπου οι συμμετέχοντες στην εξουσία είναι λίγοι, η διασπορά της διαφθοράς είναι μικρότερη. Στις αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες όπου η εξουσία μοιράζεται σε περισσότερα κομμάτια και σε πιο πολλούς, η διαφθορά είναι μεγαλύτερη. Στις δημοκρατίες όπως και στις δεσποτείες οι παραγωγικοί εργαζόμενοι αντιμετωπίζουν τη διαφθορά της αργόσχολης τάξης, τα αποτελέσματα της οποίας είναι η εξαγορά, η κολακεία, η ματαιοδοξία, η έπαρση, η απραξία, οι βιαιοπραγίες και η μείωση των παραγωγικών εργαζόμενων που είναι οι αγρότες για χάρη των εργαζόμενων στην παραγωγή καταναλωτικών προϊόντων για την αργόσχολη τάξη. Και όταν μειώνεται η αγροτική παραγωγή, η λύση για τα ισχυρά έθνη βρίσκεται στην εκμετάλλευση, μέσω της αποικιοποίησης, του μόχθου των πιο αδύναμων λαών. Βεβαίως ακόμη κι όταν η εξουσία διευρύνεται, εξακολουθούν να είναι λίγοι όσοι την κατέχουν και πολλοί όσοι την υφίστανται. «Ως εκ τούτου, μέσα σε όλα τα έθνη με όποιον τρόπο και αν κυβερνώνται, είτε από τις πιο δεσποτικές είτε από τις πιο δημοκρατικές κυβερνήσεις, οι κυριότερες και βασικότερες πληγές από τις οποίες υποφέρει ο λαός παραμένουν οι ίδιες» (σ. 24). Η λύση βρίσκεται στην άρνηση υποταγής σε κάθε εξουσία. Οχι με τη βία, γιατί τότε επιστρέφουμε από εκεί που ξεκινήσαμε. Η βία και η διαφθορά επιστρέφουν με άλλους ή πολλές φορές και με τους ίδιους να τις εκπροσωπούν. Γιατί όμως η πλειοψηφία υποτάσσεται στη μειοψηφία; Εκτός από την άσκηση της βίας και τη βούληση των πολλών να μην ταράξουν τη συνήθη ζωή τους, αυτή η στάση εξηγείται  και από την «υποβολή» ή τον «υπνωτισμό». Στον οποίο οι πολλοί υποβάλλουν τον εαυτό τους αποδεχόμενοι πως δεν υπάρχει εναλλακτική. Κι όμως κατά τον Τολστόι υπάρχει εναλλακτική λύση κι αυτή είναι οι πολλοί ν’ αρνηθούν να υποτάσσονται στην εξουσία των λίγων.

Η αγροτιά

Μπορεί να γίνει αυτό στην τσαρική Ρωσία; Ναι. Γιατί, πρώτον η κατάσταση των παλιών σχέσεων με την υπάρχουσα εξουσία έχει γίνει αναπόφευκτη. Δεύτερον, στη Ρωσία η αγροτιά, η πιο σημαντική, κατά τον Τολστόι, τάξη, εξακολουθεί να είναι μεγάλη πλειοψηφία και τρίτον και σπουδαιότερο σ’ αυτή τη χώρα το θρησκευτικό συναίσθημα που κατευθύνεται από τον μόνο νόμο που αυτός αποδέχεται, τον γνήσιο νόμο του Θεού και όχι τον κάλπικο των ανθρώπων, εξακολουθεί να είναι κυρίαρχο. Στην ερώτηση αν σ’ αυτή την περίπτωση επικρατήσει το χάος, απαντά πως αυτή είναι μια ερώτηση για ανθρώπους που έχουν μάθει να υποτάσσονται. Το χάος υπάρχει εκεί που κυριαρχούν οι ανθρώπινοι νόμοι, οι οποίοι και παράγουν περισσότερη εγκληματικότητα απ’ όσο αποτρέπουν. Σε μια κοινωνία που θα κυριαρχεί ο νόμος της χριστιανικής διδασκαλίας και όχι ο ανθρώπινος, το έγκλημα θα είναι πολύ λιγότερο. Οι Ρώσοι οφείλουν να αρνηθούν να υποτάσσονται στην παλιά εξουσία, αλλά και να μη δημιουργήσουν καμία νέα. Μόνο με τη χριστιανική διδασκαλία, την ενίσχυση του κόσμου της αγροτιάς και την άρνηση κάθε εξουσίας μπορούν να στήσουν ένα πολύ καλύτερο μέλλον.

Ο στοχασμός

Η μέλισσα που «τσιμπά»
την προοδευτική σκέψη

Ο Στέφανος Ροζάνης στον Πρόλογό του θεωρεί τον Τολστόι εκπρόσωπο του χριστιανικού αναρχισμού. Οντως έτσι είναι. Αυτός όμως είναι και κάτι άλλο. Είναι η μέλισσα που «τσιμπά» την προοδευτική σκέψη. Ιδέες και στοχαστές σαν τον Τολστόι, όσο και να αιθεροβατούσαν, συνέτειναν στο ξέσπασμα της δεύτερης Ρωσικής Επανάστασης. Κανένας προοδευτικός «ρεαλισμός» δεν υπάρχει χωρίς δόσεις ουτοπίας. Από την άλλη όμως, η δεύτερη Ρωσική Επανάσταση επιβεβαίωσε τις απόψεις του Τολστόι για το τι συμβαίνει όταν μια εξουσία απλά αντικαθιστά μια άλλη, χωρίς ν’ αλλάξουν οι άνθρωποι. Η μετάφραση του Γεράσιμου Λυκιαρδόπουλου είχε να τιθασεύσει ένα πολύ πυκνό κείμενο και τα κατάφερε περίφημα. Διαβάστε το με μανία.