Ο Σεφέρης στην Κύπρο: τέχνη και Ιστορία

Η πρόσφατη επανέκδοση της διδακτορικής διατριβής του Σάββα Παύλου, Σεφέρης και Κύπρος, με εισαγωγή του Νάσου Βαγενά, που υπήρξε και ο επόπτης της, προσφέρει τη δυνατότητα στον σύγχρονο αναγνώστη να γνωρίσει τις ποικίλες πτυχές μιας σχέσης που αποδείχθηκε καίρια και καταλυτική όχι μόνο για την πνευματική συγκρότηση και εξέλιξη του μεγάλου έλληνα ποιητή, αλλά και για τη διαμόρφωση ορισμένων από τις πιο πολυσυζητημένες έννοιες της νεοελληνικής ποίησης. Το βιβλίο, αποτέλεσμα πολύχρονης έρευνας και κιβωτός μιας σειράς περιπετειών που προέκυψαν από τη σχέση έλξης – άπωσης την οποία ανέπτυξε ο Παύλου με τον Σεφέρη, προσεγγίζει από διάφορες πλευρές τον τρόπο με τον οποίο ο ποιητής διαμόρφωσε την κυπριακή του «εμπειρία», έθεσε, δηλαδή, τη μοίρα του νησιού στον ορίζοντα μιας διαδρομής που ξεκίνησε από τη διάθεσή του να ανακαλύψει έναν χώρο οικείο και πρωτόγνωρο μαζί, ένα πεδίο στο οποίο η ποίησή του θα διαμορφωνόταν υπακούοντας σε μια εσωτερική – καθαρά δραματικής φύσεως – νομοτέλεια.

Η δημιουργική πορεία του Σάββα Παύλου είχε δύο ουσιαστικά αφετηρίες και ένα κοινό σημείο στο οποίο αυτές κατέληξαν – την Κύπρο όπως την προσέλαβε και, με τη σειρά του, τη διαμόρφωσε και την παρουσίασε ο Σεφέρης. Η πρώτη αφετηρία εντοπίζεται στο ίδιο το νησί και στον τρόπο με τον οποίο η εικόνα του, αποτέλεσμα της συνύφανσης στοιχείων πολιτισμικών, ιστορικών και πολιτικών, κέντρισε τον δημιουργικό προβληματισμό του Σεφέρη και τροφοδότησε την ποιητική (και πεζογραφική) του φλέβα. Μέσα στο πλαίσιο αυτό εξετάζονται οι διάφορες παράμετροι της στενής σχέσης που ανέπτυξε ο Σεφέρης, μέσα από τη διπλή του ιδιότητα ως διπλωμάτη και ποιητή, με το νησί, με τους ανθρώπους και τα γεγονότα που σφράγισαν την ιστορική του πορεία, αλλά και η κυοφορία και, αργότερα, η γέννηση της λεγόμενης «κυπριακής» του συλλογής με τίτλο …Κύπρον, ου μ’ εθέσπισεν… που αποδεικνύει τον βαθμό στον οποίο ο Σεφέρης οικειώθηκε κυπριακά στοιχεία και τα ενέταξε ομαλά, αθόρυβα, αρμονικά μέσα στο ποιητικό του σύμπαν. Η δεύτερη αφετηρία εντοπίζεται στον ίδιο τον ποιητή και στη διαδρομή που ακολούθησε η πρόσληψη του έργου του στην Κύπρο, όλες εκείνες οι συνεκτικές – συνδετικές γραμμές που αναδεικνύουν την ύπαρξη μιας ξεκάθαρα «κυπριακής» περιοχής στο έργο του Σεφέρη αλλά και τη συνεχή, διαρκή και αδιάκοπη επικοινωνία του ποιητή με την Κύπρο ως ποιητικό ερέθισμα και πηγή έμπνευσης. Εδώ εντάσσεται και μια προσέγγιση της επίδρασης που είχαν τα «κυπριακά» ποιήματα του Σεφέρη σε κύπριους λογοτέχνες ως απόδειξη της αναγωγής του ποιητή σε σημείο αναφοράς για τους κύπριους ποιητές, ως πυρήνας από τον οποίο εκπορεύεται και στον οποίο καταλήγει η σχέση Ελλάδας – Κύπρου σε ό,τι αφορά την κοινή τους ιστορική πορεία και τύχη.

Οι γραμμές, λοιπόν, που χαράσσει ο Παύλου με τη διατριβή του αυτή και ο τρόπος με τον οποίο τις πλέκει μεταξύ τους δημιουργούν ένα περίπλοκο υφαντό που αποτυπώνει ακριβώς την περιπλοκότητα της σχέσης του Σεφέρη με την Κύπρο αλλά και τον βαθμό στον οποίο αυτή υπήρξε ιδιαίτερα γόνιμη και προσοδοφόρα. Το ενδιαφέρον εστιάζεται στην παράλληλη πορεία που ακολούθησαν η τέχνη και η ιστορία μέσα σε μια δημιουργική συνείδηση που, παρόλο που θέλησε να τις διατηρήσει ανεξάρτητες μεταξύ τους, δεν κατάφερε παρά να φωτίσει τη φύση και τη λειτουργία τους ως των δύο όψεων ενός και του αυτού νομίσματος. Αυτό πάντως που αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης είναι ότι η περίπτωση του Σεφέρη, του έργου του εν προκειμένω, που αποτελεί ένα σώμα εντός του οποίου ξεχωρίζει ως ανεξάρτητο και εξαρτώμενο μαζί το «κυπριακό μικροσώμα» της τέχνης του, συνιστά το αντίστοιχο του εθνικού – ιστορικού, πολιτισμικού, πολιτικού, κοινωνικού – σώματος μέσα στο οποίο ξεχωρίζει η υπόθεση της Κύπρου ως μια από τις πλέον καθοριστικές της φυσιογνωμίας και της ιστορικής μοίρας του Ελληνισμού.