Από την Τεγέα του 1347 στη Σιβηρία του 2099

Από τις εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορεί η συλλογή ιστοριών «Νέα Ιερουσαλήμ» του κορυφαίου εκπροσώπου της σερβικής λογοτεχνίας Μπόρισλαβ Πέκιτς. Την εξαιρετική μετάφραση της συλλογής υπογράφει η Ισμήνη Ραντούλοβιτς. Η συγκεκριμένη συλλογή πρωτοδημοσιεύτηκε το 1988, όταν ο συγγραφέας ζούσε εκπατρισμένος στο Λονδίνο ήδη από το 1970, ενώ πρωτύτερα είχε καταδικαστεί σε δεκαπέντε χρόνια καταναγκαστικής εργασίας επειδή συμμετείχε στην τότε παράνομη Ενωση Δημοκρατικής Νεολαίας της Γιουγκοσλαβίας.

Οι πέντε ιστορίες της «Νέας Ιερουσαλήμ» καλύπτουν ένα ιστορικό εύρος, το οποίο εκκινεί από τον Μεσαίωνα για να καταλήξει στο μακρινό μέλλον. Πρόκειται για ένα γοτθικό χρονικό, επικεντρωμένο στα πέντε στοιχεία της φύσης: Φωτιά, γη, νερό, αέρας και μέταλλο, τα οποία δηλώνονται αντιστοίχως στην εισαγωγή κάθε ιστορίας.

Στην ιστορία «Ο Μεγάλος Μάστορας και το έργο του», η οποία διαδραματίζεται στην Πελοπόννησο και συγκεκριμένα στην Τεγέα της Αρκαδίας του 1347, κοντά στη σημερινή Αλέα, ο Αγγελος Δημητρίου, φημισμένος χαράκτης, έχει αναλάβει να παραδώσει μια καρέκλα σε έναν πελάτη, την οποία δύσκολα τελικά θα αποχωριστεί, επειδή δεν είναι σίγουρος ότι θα εκτιμηθεί όσο αξίζει. «[…]Είχε μια γοητεία η αναβλητικότητα, όπως τότε που η καρέκλα είχε ακαθόριστο σχήμα και δεν χόρταινε να περιεργάζεται το ξύλο για ώρα πολλή. Η τραχιά υφή του έφτανε μέχρι την καρδιά του· μέσα στον σπόρο του Δημιουργού, ανύπαρκτη δίχως το άγγιγμά Του, ήταν φυλακισμένη η καρέκλα. […]».

Επειτα μεταφερόμαστε στο 1649 μ.Χ, στην Αγγλία του Ολιβερ Κρόμγουελ. Σε έναν κόσμο ο οποίος μαστίζεται από εμφυλίους, ο Πέκιτς μάς εξιστορεί τη ζωή του ήρωα της ιστορίας «Αποτύπωμα της καρδιάς στον τοίχο», του κυρίου Μπλάκσμιθ, ο οποίος έχει την ικανότητα να εντοπίζει το δαιμονικό και την ανθρώπινη μορφή του. «[…]Η κόλαση επωφελήθηκε της ευκαιρίας για να προσεγγίσει τους αποθαρρυμένους. Ανοιξε διάπλατα και ξέρασε στρατιές διαμόνων απανταχού στον κόσμο. Ποτέ δε σάρωσαν τη γη τόσες μάγισσες όσες κατά την περίοδο 1645-1647 μ.Χ. Ποτέ δεν κρεμάστηκαν τόσες πολλές μάλιστα αρκετές χάρη στο δικό μου χάρισμα.[…]». Η αμεροληψία του δεν δείχνει κανένα έλεος ούτε καν στη μητέρα του.

Στο επόμενο διήγημα με τον τίτλο «Ο άνθρωπος που έτρωγε τον θάνατο» βρισκόμαστε στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης, το 1793, και διαβάζουμε για τον Ζαν Λουί Ποπιέ. Ο Ποπιέ, ένας μοναχικός φοβισμένος πενηντάρης, καλλιγράφος, σημειώνει τις καταδίκες στο πρωτόκολλο, επιβλέπει την κλήτευση των κατηγορουμένων και την προετοιμασία για την εκτέλεσή τους. Ενας συνένοχος της λαιμητόμου που όμως είχε βρει έναν ιδιάζοντα τρόπο για να σώζει ορισμένους και να ενεργεί μόνος του ενάντια στους ισχυρότερους. «[…]Δεν τολμούσε να χώσει την καταδίκη στην τσέπη του. Κι αν γίνονταν ξαφνικά έρευνες; Ολα έπρεπε να είναι στη θέση τους. Με το δεξί χέρι καταχώριζε την καταδίκη στο πρωτόκολλο, με το αριστερό έκοβε κομματάκια την κλεμμένη απόφαση και τα κατάπινε.[…]». Βασιζόταν στο ένστικτο για να γλιτώνει κάποιους από βέβαιο θάνατο, αλλά στο τέλος αυτό θα γίνει η αιτία για να χάσει τη ζωή του. Μια ιστορία για τους επαναστάτες που όταν η επανάστασή τους μετατραπεί σε καθεστώς δεν διαφέρουν από αυτούς που ανέτρεψαν.

Στον «Φλαουτίστα της Χρυσής Εποχής» μεταφερόμαστε στο όχι και τόσο μακρινό 1987, με τον Πέκιτς να αυτοβιογραφείται με διάθεση απολογισμού. Καταθέτει στιγμές από τον επαναπατρισμό του στο Βελιγράδι, στιγμές μαζί με τον ποιητή παιδικό του φίλο και ενσωματώνει φιλοσοφικούς στοχασμούς, μιλώντας για τη νέα ξενιτιά που βιώνει. «[…]Η νιότη αρκεί για να γεμίσει ευτυχία η ζωή. Δεν έχει νόημα να απογοητεύεσαι, να βρίσκεσαι διαρκώς σε κίνηση, όπως οι ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης σε αναζήτηση του Αγιου Δισκοπότηρου[…]». Ο Πέκιτς παραδέχεται ότι θα ήθελε να ήταν ο Γκιλγκαμές, αλλά διαπιστώνει ότι είναι ένας «χημικός τύπος, μια ποσότητα νερού και φαντασίας.» Και είναι πλέον βαθιά λυπημένος. «[…]Ο δρόμος θα συνεχίζει να οδηγεί στη πλατεία Σλάβια και χωρίς εμένα. Χωρίς τον φίλο μου. Χωρίς όλους εμάς. Θα είμαστε αόρατοι, νεκροί[…]». Ο Πέκιτς «παίζει» με τον χρόνο, σε μια προσπάθεια αναπόλησης των περασμένων ετών, εξετάζοντας παράλληλα παράνοιες και μανίες καταδίωξης, στοχαζόμενος, εντέλει, τη ματαιότητα αυτού του κόσμου.

Τέλος, η συλλογή ολοκληρώνεται με την ομώνυμη ιστορία «Τα Φώτα της Νέας Ιερουσαλήμ». Εκεί προσκαλεί τον αναγνώστη σε ένα ταξίδι στο μέλλον, το 2099, όπου ένας αρχαιολόγος σκάβει πάνω από τον πάγο της Σιβηρίας. Ο Πέκιτς κάνει αναφορές στο Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ, αποτίνοντας έναν φόρο τιμής στον ρώσο νομπελίστα Σολζενίτσιν για την περιγραφή των σταλινικών στρατοπέδων εργασίας.

Αναμφίβολα, ο Πέκιτς διέθετε μια πένα σαρκαστική, υπαινικτική, μια πένα αξιώσεων. Παράλληλα, χάρη στην ευρυμάθειά του, στη «Νέα Ιερουσαλήμ» κατάφερε να αγγίξει εμβριθώς ζητήματα κοινωνικής, φιλοσοφικής και ιστορικής φύσης με κοινό παρανομαστή τον θάνατο. Ουσιαστικά, πρόκειται για μια έρευνα στην ανθρώπινη φύση και τη μετεξέλιξή της. Μια κειμενική πραγματεία για τον άνθρωπο και τα παράδοξα της πορείας του στον χρόνο, από το παρελθόν μέχρι τη δυστοπία του μέλλοντος, ένα αριστουργηματικό δείγμα της σερβικής λογοτεχνίας.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece