«Μουσική και ιατρική ήταν από πάντα συνδεδεμένες»

Με έναν τρόπο ο Γιάννης Τσιαντής ασχολείται σταθερά με ζητήματα καρδιάς. Είτε με την ιδιότητα του σύγχρονου διαπρεπούς καρδιολόγου, είτε με τις ανασκαφές, συγγραφές και δημιουργίες του πάνω στο ρεμπέτικο και το λαϊκό – δηλαδή στο τραγούδι επίσης της καρδιάς για τον ίδιο. Τον γνώρισα και άκουσα γι’ αυτόν από τον εκδότη Θανάση Συλιβό και τον πολυκαλλιτέχνη Σωτήρη Παπατραγιάννη. Ο Τσιαντής μοιράζει τον χρόνο του επιμελώς στην έρευνα και στο γράψιμο πάνω στο ρεμπέτικο. Και το κάνει θα έλεγα ως συνέχεια της επιστήμης του – τουλάχιστον με όρους προσήλωσης. Συγγραφέας δύο μυθιστορημάτων, συνθέτης και τραγουδοποιός, είναι και ένας εξαιρετικός συνομιλητής με ιεράρχηση το κοινωνικό, το συλλογικό και τη λειτουργία του τραγουδιού. Οχι απλώς με την ψυχαγωγική του όψη αλλά ιαματικά και δομικά για την ίδια την καθημερινότητα.

Να ξεκινήσουμε, κύριε Τσιαντή, από τα πρώτα σας ερεθίσματα στη μουσική, στο τραγούδι και δη στο λαϊκό και το ρεμπέτικο. Τι βασικά σάς κινητοποίησε να μυηθείτε στα εν λόγω είδη;

Η αγάπη και η ντόπα μου για το αστικό λαϊκό τραγούδι έχει συγγενή και περιβαλλοντολογική αιτιογένεια. Παρότι μεγάλωσα σε αστική οικογένεια με πατέρα γιατρό και μάνα καθηγήτρια δεν διδάχτηκα ούτε «δηθενισμό» ούτε καθωσπρεπισμό αλλά μια γειωμένη ανοιχτοσύνη που είχε τα χαρακτηριστικά του γλεντιού, του φιλέματος και της αλληλεγγύης. Σε εκείνα τα γειτονικά δίπατα του Χαλανδρίου με τις αυλές και τις λεμονιές ζούσαμε τέσσερις συγγενικές οικογένειες. Κάθε τόσο τραπεζώματα και συναντήσεις που συνήθως ξεκίναγαν με σκληρές πολιτικές αντιπαραθέσεις, άλλοτε συνέχιζαν με κάτι απαγγελίες ποιημάτων Βάρναλη, Παλαμά κ.ά. αλλά πάντα κατέληγαν σε επιτραπέζια φαγοπότια με τραγουδίσματα, που εμένα ως παιδί μου φέγγιζαν έναν αλλιώτικο πολιτισμό. Τραγούδια της τάβλας, προπολεμικά ρεμπέτικα, της Κατοχής, λαϊκά μεγάλων ποιητών και στιχουργών… Η μουσική, το πάθος για γνώση, ο δονκιχωτισμός και ο σεβασμός για το έτερο και τη διαφορετικότητα μπόλιασαν από πολύ νωρίς μέσα μου. Αναπόφευκτα λάτρεψα το αστικό τραγούδι όπως οι κατοχικοί το ψωμί και το κόκκινο κρασί.

Από τη μακρά έρευνά σας, από το πειραιώτικο αλλά και από το εν γένει λαϊκό: τι ακριβώς διαμόρφωσε αυτό που λέμε αστικό λαϊκό τραγούδι του εικοστού αιώνα; Τι ρόλο διαδραμάτισε ο γηγενής πληθυσμός του Πειραιά ή των λαϊκών συνοικιών και των προσφύγων που ήρθαν κατά κύματα το 1922;

Το ρεμπέτικο τραγούδι είναι ένα συναισθηματικά φορτισμένο βιωματικό μουσικό είδος που γεννήθηκε στον Πειραιά αρχές του 20ου αιώνα. Παρότι υπάρχουν καταγραφές από το 1834 με ρεμπέτικα δίστιχα στις φυλακές του Μεντρεσέ (τα λεγόμενα μουρμούρικα των κατάδικων που τα τραγουδάγανε χαμηλόφωνα και ψιθυριστά με συνοδεία μπαγλαμά), αυτά αποτέλεσαν μια πρόδρομη μορφή. Το πειραιώτικο τραγούδι διαμορφώθηκε από εκείνο τον γηγενή πληθυσμό του Πειραιά που βρισκόταν στο περιθώριο του κοινωνικού ιστού. Φυλακές, τεκέδες, πορνεία, φτώχεια, εργατιά. Γαλουχήθηκε σταδιακά μέσα στον πόνο όλων αυτών των απόκληρων, των κοινωνικά αποκλεισμένων και των πρώτων ξενιτεμένων – μεταναστών της Αμερικής. Λίγο αργότερα ο ερχομός των προσφύγων του 1922 αποτέλεσε κομβικό σημείο. Εκτός ότι ο Πειραιάς εκτοξεύθηκε πληθυσμιακά, γέμισε από εργατο-χέρια και περαιτέρω παραπήγματα και φτωχογειτονιές, ζυμώθηκαν δυο κόσμοι, δυο μουσικοί πολιτισμοί. Η ντάγκλα και το σύρμα με τα μακάμια και τους αμανέδες. Η φάμπρικα και η παρανομία με τον ξεριζωμό και την προσφυγιά. Η ρεμπέτικη ζύγια έλαβε χρώμα, αράδες και πιότερο πόνο, χαρά κι αλήθεια. Το αστικό λαϊκό τραγούδι γεννιέται μέσα από τον υπόκοσμο του Πειραιά και τις στάχτες των αλησμόνητων πατρίδων.

Ταυτόχρονα πάντως με την αγάπη σας για το ρεμπέτικο, δείχνετε ανοιχτός με την επαναθεμελίωσή του, γράφετε πάνω σε αυτόν τον τρόπο τραγούδια, χωρίς όμως μιμητισμούς που συχνά πάσχει η σκηνή του λαϊκού…

Το ρεμπέτικο δεν το αντιμετωπίζω σαν ένα μουσειακό είδος αλλά ως έναν «ζωντανό ήχο» που χορταριάζει γενιές και πέρατα. Προσπαθώ να πατάω με σεβασμό στους λαϊκούς δρόμους και να γεφυρώνω τα κοινά ανθρώπινα αποφεύγοντας τον καρμπονισμό και την προκλητή ταύτιση.

Εχετε γράψει δύο μυθιστορήματα. Από τους τεκέδες στο πρώτο, πήγατε στην Καισαριανή στο δεύτερο. Δυο λόγια για το καθένα και τι αλήθεια τα ενοποιεί;

Η αλήθεια είναι ότι έψαχνα να βρω δυο συνοικίες (μια στον Πειραιά και μια στην Αθήνα) οι οποίες να κουβαλάνε μια κοινή παρακαταθήκη στο επίπεδο της μουσικής προσφοράς, του προσφυγικού πολιτισμού και της αντίστασης. Η Δραπετσώνα και η Καισαριανή μοιράζονται πολλά κοινά. Το ρεμπέτικο, το λαϊκό, τα παραπήγματα, τα μπλόκα, τους αγώνες, την περηφάνια, τις γειτονιές, τα εκτελεστικά αποσπάσματα. Οι συνοικίες αυτές γνωρίζουν από πόνο, φτώχεια και προσφυγιά. Εάν τις επισκεφτείς αισθάνεσαι μια απλωσιά, μια οικειότητα αντικρίζοντας έναν κόσμο συμπονετικό που σου απλώνει το χέρι για καλωσόρισμα.

«Το κορίτσι του τεκέ… οδοιπορικό Δραπετσώνα» είναι ένα μυθιστόρημα κινηματογραφικής αφήγησης εποχής, με flashbacks, γρήγορες εναλλαγές και ανατροπές χαρακτήρων. Ταλαντεύεται μεταξύ ιστορικο-πραγματολογικών γεγονότων και επινόησης βασισμένο στη διαδρομή του προπολεμικού ήχου του Πειραιά και της Δραπετσώνας, έτσι όπως διαμορφώθηκε στους τεκέδες, τα πορνεία των Βούρλων, στις προσφυγικές γειτονιές. Ακολουθεί το οδοιπορικό μιας από τις ελάχιστες και άγνωστες τραγουδίστριες του τεκέ στα Χιώτικα της Δραπετσώνας που γεννήθηκε στη γέφυρα του ρεμπέτη το 1905 και μεγάλωσε στον τεκέ του Μίχαλου στα σκληρά χρόνια του Νταή Πειραιώτη. Ενα μυθοπλαστικό πρόσωπο βγαλμένο από τα δίστιχα και τα τετράστιχα της ρεμπέτικης στιχουργικής που μαρτυρούν τη φυσική παρουσία της γυναίκας στους τεκέδες.

Το βιβλίο σας με άξονα την Καισαριανή;

Το μυθιστόρημα «Χάραμα Καισαριανής» είναι μια σπονδυλωτή και κυκλική αφήγηση που ακολουθεί το χρονικό της κατοχικής Αθήνας και κυρίως της Καισαριανής μέσα από αρόσιμες και παραμερισμένες σελίδες της Ιστορίας. Το βιβλίο ξεκινάει με το τώρα, ξεφυλλίζει το τότε και κυκλώνει στο σήμερα αντίκρυ με τη συνείδηση και το χρέος. Ενας πατέρας στα βαθιά γεράματα παρακαλεί τον μοναχογιό του, έναν ιστορικό ερευνητή που την πρόσφατη περίοδο ασχολούνταν με τους δωσίλογους της Κατοχής, να πάνε να δουν μια ταινία, κάτι σαν ντοκιμαντέρ στο σινεμά, το «Χάραμα Καισαριανής»! Λες και ήθελε να τον λυτρώσει και να τον προστατεύσει από σβησμένα ίχνη. Λες και ήθελε να του πιστώσει μια αποστολή λίγο πριν πεθάνει για να εξιλεωθεί στον Χάρο και τη ζωή.

Η ταινία ξεκινάει. Τα καρέ της Κατοχής διαδέχονται το ένα μετά το άλλο. Εκτελεστικά αποσπάσματα, μάχες γειτονιών, μουσική στα προσφυγικά, βασανιστήρια, μεγάλοι έρωτες, φυλακές, δωσίλογοι, αντίσταση… και ήρθε η Απελευθέρωση. Οταν τελειώνει η ταινία ακούγονται χειροκροτήματα. Ο πατέρας στέκεται δίπλα αμίλητος και παγωμένος. Είναι νεκρός. Στην τσέπη του ένα πακέτο άφιλτρα Santé και ένα γράμμα. Με αυτόν τον τρόπο διάλεξε να αποκαλυφθεί στον γιο του. Οι ήρωες της ταινίας του σινεμά μπλέκονται με τη ζήση του ίδιου του θεατή πρωταγωνιστή που υποχρεούται τώρα να χτενίσει την ίδια του τη ζωή και να ανακαλύψει πρόσωπα και γεγονότα. Η τελευταία πράξη στο κέντρο διασκέδασης «Χάραμα». Οι ήρωες χορεύουν έναν απτάλικο αντικριστό του Τσιτσάνη ως πολεμιστές του χρέους και της ειρήνης.

Για χρόνια το ρεμπέτικο ήταν παρεξηγημένο ή συνδεδεμένο με στερεοτυπικές όψεις όπως απλώς το περιθώριο, μια διεσταλμένη ερμηνεία για τη μαγκιά ή ακόμη και μια πατριαρχία. Εσείς τι κομίζετε σήμερα από τα δικά σας συμπεράσματα ή σκέψεις;

Το ρεμπέτικο σκόπιμα παρεξηγήθηκε. Παραγκωνίστηκε και ταμπελοποιήθηκε από εκείνη την πολιτική και κοινωνική ορθότητα των εποχών που φέρναν όλο το απόσταγμα της φρόνησης, του συντηρητισμού, της νοικοκυροσύνης και της σεμνοτυφίας. Το ρεμπέτικο δεν χωράει ούτε ερμηνεύεται από μια λούπα λέξεων όπως μαγκιά, περιθώρια κ.τ.λ. Η αναζήτηση του αστικού μας λαϊκού τραγουδιού είναι σαν να αναζητάς ένα κομμάτι της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Το αλήτεμα του ρεμπέτικου έλκει στις μέρες μας όχι μόνο γιατί έχει την περιθωριοποίηση και τον αντισυμβιβασμό αλλά γιατί φλογίζει και το βίωμα, την αλήθεια, τον έρωτα, τον πόνο, την τέρψη, τον αναστεναγμό, την παρέα, την ελευθερία… όλα εκείνα δηλαδή τα κυτταρικά μας χαρακτηριστικά ως λαού.

Η πατριαρχία;

Η πατριαρχία κυριαρχούσε σε όλη την ελληνική κοινωνία. Ακόμα και στο ρεμπέτικο αλλά κατά κάποιον τρόπο με διαφορετικό κώδικα. Αξιοσημείωτη είναι η θέση της γυναίκας στο ρεμπέτικο. Τη συναντάμε με μια άλλη οπτική από την κανονικότητα της τότε αστικής κοινωνίας. Ας θυμηθούμε ότι στην προπολεμική Ελλάδα η γυναίκα δεν είχε ούτε δικαίωμα ψήφου, ούτε ιδιαίτερη πρόσβαση στη γνώση και η θέση της ήταν να είναι εσώκλειστη κυρά στο τσαρδί της. Ο γάμος της έμοιαζε με ένα ευκαιριακό deal καλής προίκας και δουλικής υποταγής στο τρίπτυχο νοικοκυρά – σύζυγος – μητέρα.

Ομως οι ρεμπέτισσες, οι αλανιάρες, οι γυναίκες θαμώνες σε τεκέδες και σε κέντρα σπάσανε όλα τα στερεότυπα ηθικά καλούπια της εποχής διεκδικώντας επάξια το στασίδι τους σε ανδροκρατούμενους χώρους, χωρίς να τους νοιάζει εάν στιγματιστούν από την υπόλοιπη κοινωνία. Η στάση των ανδρών του ρεμπέτικου προς αυτή τη γυναίκα (που για την υπόλοιπη κοινωνία ήταν παραστρατημένη) ήταν απόλυτα αποδεκτή.

Τις σεβάστηκαν;

Τις εξύμνησαν με πολλαπλά τραγούδια. Τις σεβάστηκαν και τις αγάπησαν. Τις θεωρούσαν σινάφι τους. Ομως δεν λείψανε και εκείνες οι φορές που εάν τάχα τσαλαπατάγανε την υπόληψη του άντρα ρεμπέτη, η διαφορά θα λύνονταν με τον ηθικό κανόνα της πιάτσας, τη βία.

Χαλανδραίος και Ευρυτάνας, πάντως όχι Πειραιώτης όπως προείπατε. Κι όμως το πεδίο δημιουργίας σας είναι και το λιμάνι. Γιατί και πώς συνέβαλε η ευρύτερη περιοχή στο τραγούδι;

Ο πατέρας μου δούλευε επί πολλά χρόνια ως νομίατρος στον Πειραιά. Τον αγαπούσε πολύ τον Πειραιά και αυτό ακούσια ή εκούσια μου το μετέδωσε. Υπήρξαν αρκετές φορές που με είχε πάρει μαζί του. Θυμάμαι όλες αυτές τις σκηνές λες και ήταν ένα ασπρόμαυρο ντοκιμαντέρ. Ενα λιμάνι με πολυκοσμία με τα τεράστια βαπόρια του να μουγκρίζουν από μακριά και τα μικρομάγαζα γύρω από το λιμάνι να σφύζουν από εργασία, τρεχάλα και ζωή. Τη Δραπετσώνα την είχαμε περπατήσει από άκρη σε άκρη. Σοκάκια, καφενεία, ταβέρνες, Λιπάσματα… και όλη αυτή η ακτογραμμή μέχρι το Πέραμα είχε κάτι το αλλοτινό. Οι εικόνες ήτανε διαφορετικές από τη γειτονιά μου στο Χαλάνδρι. Είχε κάτι το ταξιδιάρικο από τη μια και από την άλλη είχε ένα έντονο κοντράστ λες και ήτανε ένας πίνακας ζωγραφικής από κάρβουνο σε ελαιογραφία βασιλικού.

Παράλληλα, η βασική σας ιδιότητα και εργασία είναι του καρδιολόγου. Μάλιστα έχετε – διαβάζω – μετεκπαιδευτεί και εξειδικευτεί στις νεότερες τεχνικές υπερήχων καρδιάς και στη μεταβολική ιατρική και ως μέλος της Ευρωπαϊκής και Ελληνικής Καρδιολογικής Εταιρείας. Αλήθεια πώς συνδυάζεται αυτό με τα βιβλία, τις παραστάσεις και τις μουσικές που γράφετε;

Από πιτσιρίκος ήθελα να ασχοληθώ με ανθρωποκεντρικές επιστήμες που να εσωκλείουν έννοιες όπως θεραπεία, ισορροπία και ευρυθμία. Το πάθος μου για ιατρική, μεταπτυχιακές σπουδές, εξειδικεύσεις κ.τ.λ. συμβαδίζει από πάντα και παράλληλα με την καψούρα μου για την τέχνη. Η καρδιολογία αλληλοσυμπληρώνεται από τις μουσικές συνθέσεις και τη συγγραφική μου δραστηριότητα για να με αποσυμπιέζει και να μου σφουγγίζει τον ιδρώτα και τις μελανιές της καθημερινότητας. Η μουσική και η ιατρική από πάντα στην ιστορία της ανθρωπότητας ήταν συνδεδεμένες. Στο σώμα μας όλα είναι ρυθμός (καρδιακή συχνότητα, αναπνευστικοί κύκλοι, εγκεφαλικές δονήσεις).

Ο ρυθμός, ο λόγος και η κίνηση είναι από τα βασικά χαρακτηριστικά του ανθρώπου, τα οποία, ένα περίεργο πράγμα, τα συναντάς και τα τρία στη μουσική και δη στο λαϊκό – ρεμπέτικο τραγούδι. Τα ντουζένια και η μουργκάνα του Μάρκου σού δίνουν το μαρς του ρυθμού. Η Ευτυχία σού σερβίρει τον λόγο της λαϊκής στιχουργικής. Ο Τσιτσάνης σε χορεύει σε αντικριστή και κυκλωτική κίνηση μιας Ελλάδας που μυρίζει Βυζάντιο, αντίσταση κι αλήτεμα.